คำอธิบายเชิงลึก

ในธรรมบทข้อนี้ พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการเลือกคบมิตรอีกครั้ง ในบทก่อนๆ พระองค์เคยตรัสว่า ควรเดินทางร่วมกับผู้ที่มีปัญญาเสมอกันหรือสูงกว่า ไม่ควรเดินทางร่วมกับคนพาล ในบทนี้พระองค์ทรงเตือนอย่างชัดเจนไม่ให้คบหากับคนชั่ว โดยเราสามารถแบ่งหัวข้อทำความเข้าใจได้ 4 ประการดังนี้:
1. เหตุใดจึงไม่ควรคบมิตรชั่ว? เพราะการสนิทสนมกับคนชั่วย่อมทำให้เราซึมซับพฤติกรรมของเขามาไม่มากก็น้อย แม้ว่ามนุษย์ทุกคนจะมีเมล็ดพันธุ์แห่งความชั่วอยู่ในใจ แต่การกลายเป็นคนช้าส่วนใหญ่เกิดจากการหล่อหลอมของสิ่งแวดล้อมและสังคม คนที่เคยเป็นคนดี แต่เมื่อต้องอยู่ท่ามกลางกลุ่มคนพาลและถูกข่มเหงรังแกบ่อยๆ หากขาดสติเพียงชั่วครู่อาจพลั้งมือทำผิดศีลธรรมและกลายเป็นคนชั่วตามไปด้วย การฝึกตนให้เป็นคนดียั้นทำได้ยาก แต่การไหลตามกระแสชั่วนั้นทำได้ง่ายมาก โบราณาจารย์จึงสอนว่า เห็นคนทำดีให้เร่งทำตาม เห็นคนทำชั่วให้หลีกหนีเหมือนเอามือแตะน้ำร้อน
2. เหตุใดจึงไม่ควรคบคนต่ำช้า? คำว่า ต่ำช้า ในที่นี้หมายถึงการขาดศีลธรรมและปัญญา ไม่ใช่ความยากจนข้นแค้นทางวัตถุ คนที่ขาดศีลธรรมมักใช้ชีวิตอย่างประมาทและลุ่มหลงในอบายมุข การอยู่ใกล้ชิดกับคนประเภทนี้ย่อมนำมาซึ่งความเดือดร้อนและความขุ่นมัว เพราะระดับความรู้และคุณธรรมไม่เสมอกัน
3. เหตุใดจึงควรคบกัลยาณมิตร? ทุกคนย่อมรู้ว่าคนดีคือผู้มีศีลธรรมและมีจิตใจโอบอ้อมอารี การอยู่ใกล้ชิดกับคนดีย่อมทำให้เกิดความสงบสุข เพราะพวกเขามีปัญญาและคุณธรรมพร้อมที่จะชี้แนะเราในทางที่ถูกที่ควร ซึ่งเป็นประโยชน์ทั้งในชาตินี้และชาติหน้า
4. เหตุใดจึงควรคบผู้มีจิตใจสูงส่ง? บุรุษผู้ประเสริฐในที่นี้ตามความหมายทางธรรม คือผู้ที่ละเว้นจากอกุศลกรรมทั้งทางกาย วาจา ใจ และมุ่งมั่นในการเกื้อกูลสัตว์โลก การได้พบและอยู่ใกล้ชิดพระสุปฏิปันโนเช่นนี้ถือเป็นบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ การฝึกหัดขัดเกลาจิตใจ (มโนกรรม) เป็นสิ่งที่ทำได้ยากที่สุดเพราะจิตไม่มีรูปร่าง ในทางมหายานเน้นย้ำเรื่องการเปลี่ยนจิตใจและกิเลสให้เป็นปัญญา (เปลี่ยนรูปเป็นนามธรรม) การได้อยู่ใกล้ชิดผู้มีจิตใจสูงส่งย่อมทำให้เราซึมซับคุณธรรมของท่านมาโดยไม่รู้ตัว ดังที่ปรากฏในประวัติของพระอริยสงฆ์หลายรูปที่บรรลุธรรมได้เพราะมีโอกาสอุปัฏฐากและอยู่ใกล้ชิดพระอาจารย์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ