คำอธิบายเชิงลึก

ในธรรมบทข้อนี้ พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นถึงสภาพจิตใจของสัตว์โลกทั่วไป การตักเตือนหรือแนะนำผู้อื่นนั้นย่อมเกิดจากจิตอันเป็นกุศลของผู้เตือน ดังนั้น จึงเป็นที่ยอมรับและเห็นดีเห็นงามในหมู่คนดี เพราะคนดีย่อมปรารถนาให้ผู้อื่นมีศีลธรรมเหมือนตน ในทางตรงกันข้าม คนพาลกลับเกลียดชังและอิจฉา เพราะคนพาลย่อมต้องการเพื่อนพาลด้วยกัน คนดีมักถูกคนพาลทำร้าย แต่เราต้องไม่ลืมว่า คนพาลที่คิดทำร้ายคนดีนั้น เปรียบเสมือนผู้ที่แหงนหน้าบ้วนน้ำลายรดฟ้า น้ำลายนั้นย่อมไม่มีวันไปถึงท้องฟ้า แต่จะตกลงมาใส่หน้าตนเอง หรือเปรียบเสมือนผู้ที่ยืนใต้ลมแล้วซัดฝุ่นขึ้นไป ฝุ่นนั้นย่อมปลิวกลับมาถูกตนเองตามกระแสลม คนมีศีลธรรมย่อมไม่สามารถร่วมทางกับผู้ไร้ศีลธรรมได้ เพื่อนดียหายาก แต่เพื่อนพาลนั้นหาง่าย การคบเพื่อนดีย่อมทำให้ใจเป็นสุข แต่คนพาลมักไม่ปล่อยให้เราอยู่อย่างสงบ พวกเขาจะหาทางทำลายมิตรภาพอันดีด้วยความอิจฉาริษยาและกลอุบายยุแยง เนื่องจากคนดีมักมองโลกในแง่ดี จึงอาจตกหลุมพรางได้ง่าย ดังนั้น เมื่อจะตักเตือนเพื่อนในสิ่งใด ควรใช้ปัญญาและวาจาที่นุ่มนวล เพราะผู้ถูกเตือนมักมีความรู้สึกเปราะบาง เราไม่ได้กลัวคนพาล แต่เราต้องป้องกันจิตใจตนเองยิ่งกว่าระวังงูพิษ เพราะงูพิษกัดเรา อย่างมากก็ตายแค่ชาตินี้ชาติเดียว แต่หากเราถูกคนพาลทำร้ายแล้วควบคุมสติไม่ได้จนสร้างวิบากกรรมชั่วตอบโต้ออกไป เราจะต้องทนทุกข์ทรมานไปอีกหลายภพหลายชาติ สรุปแล้ว พระธรรมบทข้อนี้พระพุทธองค์ทรงสอนพุทธบริษัททั้งคันถธุระและวิปัสสนาธุระ ให้เข้าใจในหลักจิตวิทยาของมนุษย์ เพื่อความรอบคอบในการคบมิตรและการตักเตือนผู้อื่น