คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธภาษิตนี้ตรัส ณ พระเชตวันวิหาร เกี่ยวกับพราหมณ์ปสาทพหุล ตามเรื่อง พราหมณ์ปสาทพหุลหลังจากฟังพระธรรมเทศนา ก็เกิดศรัทธา นิมนต์ภิกษุสิบหกรูปไปฉันที่บ้าน ท่านต้อนรับด้วยความเคารพเอ็นดู เรียกภิกษุทุกรูปว่าพระอรหันต์ ในหมู่ภิกษุนั้น บางรูปยังมิได้บรรลุอริยผลเลย คิดว่า "อุบาสกนี้สำคัญว่าพวกเรามีพระอรหันต์" ส่วนพระอรหันต์คิดว่า "อุบาสกไม่รู้ว่าเราบรรลุอรหันต์" เป็นเหตุให้ต่างก็เสียใจไม่ไปบ้านท่านอีก พราหมณ์ไม่เข้าใจ จึงไปทูลถามพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสถามภิกษุทั้งหลายแล้วตรัสว่า พวกเธอไม่ต้องการให้เขาเรียกเธอว่าพระอรหันต์หรือ? ภิกษุตอบว่าไม่ต้องการ พระพุทธองค์ตรัสอธิบายอย่างอ่อนโยนว่าเป็นการแสดงออกซึ่งจิตใจที่เปี่ยมด้วยปีติ การแสดงออกเช่นนั้นมิได้ผิด พระองค์ทรงสรรเสริญพราหมณ์นั้นที่เลื่อมใสภิกษุทั้งหลายหาที่สุดมิได้ และทรงเตือนภิกษุทั้งหลายให้ละความรักใคร่ อย่าให้ความปรารถนาจะเป็นพระอรหันต์เป็นสิ่งเดียวที่มุ่งหมาย (จบการเล่าเรื่องโดยย่อ) พราหมณ์วรรคมี ๔๑ คาถาว่าด้วยคุณสมบัติของพราหมณ์ พราหมณ์ในที่นี้หมายถึงผู้ปฏิบัติบริสุทธิ์ มิใช่ชนชั้น พระพุทธเจ้าทรงเน้นที่การปฏิบัติของผู้มีศีลธรรมอันสูงส่ง มิใช่ชาติกำเนิดหรือรูปภายนอก คาถาข้างต้น พระองค์ตรัสว่าผู้ปฏิบัติธรรมของพราหมณ์ต้องกล้าหาญที่จะตัดความรักและความใคร่ เพราะเป็นรากเหง้าใหญ่ของกิเลส ตัดยาก หากผู้ปฏิบัติขาดความตั้งใจแน่วแน่และความกล้าหาญ ก็ไม่อาจละความรักใคร่บรรลุนิพพานได้ เพื่อละความรักใคร่ พระองค์ตรัสว่า "รู้แจ้งซึ่งความสิ้นไปแห่งขันธ์" ความสิ้นไปหมายถึงตัวขันธ์นั้นว่างเปล่า เป็นไปตามเหตุปัจจัย ขันธ์ในที่นี้หมายถึงสรรพสิ่ง เมื่อรู้แจ้งซึ่งความว่างของสังขาร ก็เห็นอนตตัง? และเมื่อเห็นอนัตตาก็เห็นความไม่มีผู้สร้างสรรพสิ่งล้วนเกิดจากเหตุปัจจัย จึงตรัสว่า "ท่านทั้งหลายก็จะได้เห็นซึ่งความไม่มีผู้สร้าง" ความไม่มีผู้สร้างคือนิพพาน เพราะไม่มีใครสร้าง สรรพสิ่งจึงสงบ รูปนามปรากฏเป็นเพียงสมมุติ เรื่องที่เล่า พระพุทธองค์ทรงสรรพเสริญพราหมณ์ที่มีจิตเลื่อมใสภิกษุ ในทางกลับกันภิกษุยังติดชื่อจึงเสียใจ เมื่อติดชื่อย่อมเกิดความยึดมั่น เพราะยังไม่เข้าใจธรรมชาติของสังขารว่าเป็นเพียงชื่อสมมุติ ยึดติดชื่อสมมุติก็เหมือนวิ่งตามกลิ่นหอม หรือตามหาคนในฝัน แล้วจะพ้นทุกข์ได้อย่างไร อยากรู้แจ้งความจริง พระองค์ตรัสว่าต้องละทุกสิ่ง "พ้นจากลักษณะทั้งปวง จึงจะได้เห็นธรรมทั้งปวง" เพราะสรรพสิ่งทั้งปวงไม่พ้นจากจิตเดิมที่บริสุทธิ์ เราจำได้ ท่านพระหกโจ้ฮุ่ยเหนิง หลังจากตรัสรู้ใหญ่ เห็นสรรพสิ่งไม่พ้นจากจิตเดิม ท่านแสดงความอัศจรรย์ห้าประการต่อพระหงหิน: แปลกใจที่จิตเดิมบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ! แปลกใจที่จิตเดิมไม่เกิดไม่ดับ! แปลกใจที่จิตเดิมบริบูรณ์ในตัว! แปลกใจที่จิตเดิมไม่หวั่นไหว! แปลกใจที่จิตเดิมบังเกิดสรรพสิ่ง! ครั้นแล้วพระหงหินจึงรับรองท่านเป็นพระสังฆราชที่หก สั่งสอนสรรพสัตว์สืบต่อมาไม่ขาดสาย