คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธภาษิตนี้ตรัส ณ ปุพพาราม เกี่ยวกับสามเณรสุมนะ ตามเรื่อง ในอดีตชาติครั้งพระพุทธเจ้าปทุมุตตระ ชายหนุ่มชื่ออนภรปรารถนาจะได้เป็นผู้มีจักษุทิพย์เลิศ เขาถวายทานเจ็ดวันเจ็ดคืนและอธิษฐานขอให้ได้จักษุทิพย์ในยุคพระพุทธเจ้าองค์หน้าพระปทุมุตตระทำนายว่าอีกหนึ่งแสนกัป ในยุคพระพุทธเจ้าศากยมุนี เขาจะเป็นผู้มีจักษุทิพย์เลิศ ชายผู้นั้นเกิดเป็นพระอนุรุทธะ เจ้าศากยะและเป็นพระญาติของพระพุทธเจ้า หลังบวช พระอนุรุทธะมีนิสัยชอบหลับในเวลาทรงธรรม พระพุทธองค์ทรงตำหนิเปรียบเหมือนหอยสังข์ อับอายจึงพากเพียรเจ็ดวันเจ็ดคืนไม่หลับจนตาบอด พระพุทธองค์ทรงกรุณาสอนกรรมฐานเรื่องแสง ไม่นานท่านก็บรรลุทิพยจักษุ เห็นทั่วจักรวาล จึงได้เป็นเลิศด้านทิพยจักษุในพระสาวกชั้นเอตทัคคะ ท่านมีสามเณรรูปหนึ่งชื่อสุมนะ แม้อายุเพียงเจ็ดขวบ แต่สุมนะบรรลุอรหันต์แล้ว ภิกษุอื่นมักล้อเล่นดึงหูสามเณร ไม่รู้ว่าเป็นพระอรหันต์ ครั้งหนึ่งพระอนุรุทธะขอให้สามเณรรูปพี่ไปตักน้ำล้างพระบาทพระพุทธเจ้า รูปนั้นปฏิเสธ สามเณรทุกรูปปฏิเสธ สุดท้ายสุมนะรับอาสา เมื่อนำน้ำมา พระพุทธเจ้าตรัสถามอายุ สุมนะทูลว่าเจ็ดขวบ พระพุทธองค์จึงให้อุปสมบท ภิกษุอื่นไม่พอใจพากันวิจารณ์ พระพุทธองค์จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุหนุ่มก็สามารถบรรลุธรรมในพระศาสนาของเราได้ ถ้าเขามีความเพียร" (จบการเล่าเรื่องโดยย่อ) ในพระพุทธศาสนา การบรรลุธรรมมิได้แบ่งแยกอายุ เพศ แต่ในทางวินัยมีการแบ่งลำดับอาวุโสตามพรรษา ผู้มีพรรษามากและปฏิบัติมานาน ย่อมได้รับความเคารพ แต่มิใช่ว่าจะประเมินสูงเพียงเพราะอาวุโส หากขาดศีลธรรม ศีลธรรมเป็นสิ่งสำคัญในการประเมินผู้ปฏิบัติ เราอย่าตัดสินเพียงรูปภายนอก การตัดสินผู้ปฏิบัติจริงหรือเทียมควรดูที่ศีลและคุณธรรม ผู้มีความรู้สูงแต่ไร้ศีลย่อมไม่ได้รับการนับถือ เรื่องที่เล่าแสดงให้เห็นว่าแม้อายุเพียงเจ็ดขวบแต่สามเณรสุมนะมีพลังธรรมสูง มีเพียงพระพุทธเจ้าทรงทราบว่าท่านเป็นพระอรหันต์ ขณะที่ภิกษุอื่นกลับล้อเล่นกับท่านว่าเป็นเด็ก การตัดสินผู้ปฏิบัติด้วยอายุอาจไม่ถูกต้อง มีผู้เยาว์วัยแต่มีความประพฤติสูงส่งกว่าผู้ใหญ่ บางครั้งผู้ใหญ่ก็มีศีลธรรมไม่เทียบเท่าสามเณรเด็ก เพราะสามเณรอาจมีรากบุญเก่าฝังลึกกว่าจึงเหนือกว่าในทางปัญญาและคุณธรรม ดังนั้นพระพุทธองค์จึงตรัสว่า แม้ภิกษุหนุ่มก็สามารถบรรลุธรรมได้ถ้ามีความเพียร กล่าวคือ ใครก็ตามไม่ว่าเด็กหรือแก่ บวชหรือไม่ ถ้าเพียรพยายามชำระกิเลส แปลงกายวาจาใจ ย่อมบรรลุมรรคผลได้