คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธภาษิตนี้ตรัส ณ พระเชตวันวิหาร เกี่ยวกับพระธรรมารามเถระ ตามเรื่อง เมื่อพระพุทธเจ้าประกาศว่าอีกสี่เดือนจะปรินิพพาน ภิกษุเป็นอันมากร้องไห้ ผู้ยังมิได้บรรลุโสดาบันไม่อาจระงับอารมณ์ แม้พระอรหันต์ก็ยังมีความโศกเศร้า ส่วนพระธรรมารามเถระเสด็จหลีกไปสู่สถานสงบ เจริญธรรม ไม่เอาใจใส่ใคร ไม่เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ภิกษุอื่นกราบทูล เมื่อตรัสถาม ท่านทูลว่าปรารถนาจะบรรลุอรหันต์ก่อนพระผู้มีพระภาคปรินิพพาน พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญและตรัสกับภิกษุว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงแสดงความเคารพต่อเราดังที่ธรรมารามทำ ไม่ใช่ด้วยดอกไม้หรือเครื่องสักการะ ผู้ปฏิบัติตามธรรมต่างหากจึงจะชื่อว่าเคารพเรา' แล้วจึงตรัสคาถานี้ ฟังจบ พระธรรมารามบรรลุอรหันต์ ที่ประชุมก็ได้ประโยชน์ (จบการเล่าเรื่องโดยย่อ) การประพฤติพรหมจรรย์ รักษาศีลให้เคร่งครัด เป็นวิถีชีวิตที่ถูกต้องของผู้บวช หากอยากตั้งอยู่ในร่มเย็นแห่งธรรม ต้องบำรุงทางแห่งศีล สมาธิ ปัญญา หรือ สติ สมาธิ ปัญญา หมั่นพิจารณาธรรมตามที่พระพุทธเจ้าทรงสอนเพื่อสะท้อนตน จะเห็นเหตุแห่งทุกข์และนิพพานอันสงบ มรรคมีองค์แปดเป็นหนทางสำคัญที่จะตรึกตรองอยู่เสมอ ปฏิบัติและพิจารณาให้ถี่ถ้วนแล้ว ความพ้นทุกข์จะไม่ไกลเกินเอื้อม พระพุทธเจ้าตรัสว่าผู้บวชต้องมีจิตมั่นคงและยาวนาน จึงจะผ่านอุปสรรค ไม่ถอย เรื่องพระธรรมารามเป็นตัวอย่าง ท่านมิได้นั่งร้องไห้คร่ำครวญ แต่หาที่สงบเพื่อขัดเกลากิเลสก่อนพระพุทธเจ้าปรินิพพาน ด้วยความเพียรในสมาธิวิปัสสนา ไม่นานก็บรรลุอรหันต์ ท่านไม่แยแสต่อเสียงนินทาสรรเสริญของใคร มุ่งมั่นให้บรรลุตามที่ตั้งใจ นั่นคือการตอบแทนพระคุณของพระพุทธเจ้าอย่างแท้จริง