คำอธิบายเชิงลึก

พระคาถาทั้งสองนี้พระพุทธเจ้าตรัสที่วัดเชตวัน เกี่ยวกับพระภิกษุลกุณฎกภัททิยะ ตามเรื่องเล่า "วันหนึ่ง ท่านลกุณฎกะเข้าไปเป็นพุทธอุปัฏฐาก เมื่อท่านออกมา มีภิกษุวัตรปฏิบัติป่า 30 รูปเห็นท่าน เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระพุทธเจ้าทรงเห็นว่าภิกษุทั้ง 30 รูปนี้มีอุปนิสัยพอที่จะบรรลุอรหันต์ จึงตรัสถามว่า 'พวกเธอเห็นพระเถระที่เพิ่งออกไปบ้างไหม' 'ไม่ทราบ พระเจ้าข้า' 'พวกเธอไม่เห็นหรือ?' 'พวกข้าพระองค์เห็นแต่สามเณร' 'ภิกษุทั้งหลาย นั่นไม่ใช่สามเณร นั่นคือพระเถระ' 'ท่านยังเด็กเกินไป พระเจ้าข้า!' 'เราไม่เรียกใครว่าพระเถระเพราะเขาชรา หรือเพราะเขานั่งบนอาสนะของพระเถระ แต่ผู้ใดบรรลุสัจจะและปฏิบัติต่อผู้อื่นดี ผู้นั้นคือพระเถระ' ด้วยเหตุดังนั้นพระพุทธเจ้าจึงตรัสพระคาถาทั้งสองนี้" (คัดจาก รวมนิทานธรรมบท เล่ม 3, เวียนเจี่ยว, น.90) ในพระพุทธศาสนา คำเรียกขานเช่น ท่านเจ้าคุณ (Hoà Thượng), พระเถระ (Trưởng lão), พระราชาคณะ (Thượng Tọa), พระมหา (Đại Đức) เป็นคำที่ใช้เรียกพระภิกษุผู้มีพรรษาสูง หลังจากอุปสมบทแล้วโดยทั่วไปต้องมีพรรษาตั้งแต่ 10 พรรษาขึ้นไป คำบาลีว่า "เถระ" แปลว่า ผู้มั่นคงและปลอดภัย ในที่นี้ "พระเถระ" หมายถึงผู้ปฏิบัติที่มีอายุและธรรมทั้งสองอย่างสูง โดยเฉพาะต้องมีศีลคุณอันสูงส่ง เป็นผู้ปฏิบัติจริงและบรรลุจริง จึงจะเรียกว่าพระเถระ เช่น พระสารีบุตรเถระ พระโมคคัลลานะเถระ เป็นต้น นอกจากนั้น หากเพียงแต่อายุมากแต่ไม่มีศีลคุณ ปฏิบัติจริง บรรลุจริง ก็เป็นเพียงคำเรียกเปล่า ไม่สมควรโดยเนื้อแท้ ดังนั้น ผู้ปฏิบัติธรรมจึงมิได้เรียกว่าพระเถระเพราะอายุมาก พระพุทธเจ้าทรงกำหนดไว้ชัดเจนว่า ต้องเป็นผู้มีศีลบริบูรณ์ มีความเห็นชอบจริง (มิใช่เพียงความคิดเห็น) รักษากิจวัตรครบถ้วน (คือมีศีลคุณสมบูรณ์) มีกำลังธรรมสูง ขจัดกิเลสเครื่องเศร้าหมองได้หมดสิ้น ผู้นั้นจึงสมควรแก่การเรียกว่าพระมหาหรือพระเถระ เทียบกับพระพุทธพจน์ข้างต้นแล้ว ทุกวันนี้ต้องบอกว่าผู้คนใช้คำเรียกขานเหล่านี้เกินควร ไม่ต้องสนใจว่าผู้นั้นมีพรรษาและการปฏิบัติเป็นอย่างไร พอเห็นว่าผู้นั้นมีรูปภายนอกหัวโล้นนุ่งห่มจีวรและอายุมาก ก็เรียกว่าท่านเจ้าคุณ พระราชาคณะ หรือพระเถระ จำเป็นต้องทำความเข้าใจให้ชัดเจนว่า คำเรียกขานเหล่านี้มิใช่ตำแหน่งหน้าที่ หากแต่เป็นคำยกย่องผู้ปฏิบัติธรรมที่มีศีลคุณและพรรษาสูง โดยหลักแล้ว คำว่าท่านเจ้าคุณหรือพระราชาคณะควรได้รับความเห็นชอบจากคณะสงฆ์ในพิธีอุปสมบทใหญ่ จึงจะถูกต้องตามกฎหมายและสมเหตุสมผล มีคนจำนวนมากที่แต่งตั้งตนเองและบังคับให้ผู้อื่นเรียกตาม ด้วยความอยากได้ชื่อเสียงพวกเขาละเลยพระธรรมวินัยที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้ น่าสลดใจจริงหนอ!