คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมบทนี้ ณ พระวิหารเวฬุวัน เมืองราชคฤห์ เกี่ยวกับชายหนุ่มผู้มีตระกูลคนหนึ่ง ตามเนื้อเรื่อง ชายหนุ่มคนนี้ได้แต่งงานกับหญิงสาวในตระกูลเดียวกัน แต่ต่อมาไม่นานภรรยาของเขาได้คบชู้ ด้วยความอับอายเขาจึงไม่กล้าออกไปพบปะผู้ใด เมื่อถึงวาระที่เขาเข้าเฝ้าพระพุทธองค์ พระองค์จึงตรัสถามถึงการหายหน้าไปนานของเขา เขาจึงกราบทูลเรื่องราวทั้งหมดให้ทรงทราบ พระพุทธองค์ตรัสว่า 'แม้ในอดีตชาติ ตถาคตเคยบอกเธอแล้วว่า จิตใจของปุถุชนนั้นแปรปรวนง่ายดุจสายน้ำ และผู้มีปัญญาไม่ควรเอาความโกรธไปผูกไว้กับความแปรปรวนนั้น' จากนั้นพระพุทธองค์จึงทรงแสดงธรรมว่า ความประพฤติอนาจารเป็นมลทินของสตรี ความตระหนี่เป็นมลทินของผู้ให้ และอกุศลกรรมเป็นมลทินของสัตว์ทั้งหลายทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

คำสอนนี้ชี้ให้เห็นว่าความสุขในครอบครัวเกิดขึ้นจากการรักษาความซื่อสัตย์ต่อกันตามหลักศีลธรรม การอยู่ร่วมกันต้องอาศัยความอดทน ความเข้าใจ และการให้เกียรติ ไม่ใช่อำนาจบังคับ การนอกใจคือการทำลายรากฐานแห่งความรัก ซึ่งอธิบายว่าเหตุใดศีลข้อที่ 3 (กาเมสุมิจฉาจาร) จึงเป็นสิ่งสำคัญยิ่งสำหรับผู้ครองเรือน นอกจากนี้ทรงชี้ว่าความตระหนี่ (มัจฉริยะ) เป็นมลทินของการทาน (ทาน) เพราะในขณะที่การทานคือการขยายใจด้วยความเมตตา ความตระหนี่กลับเป็นความเห็นแก่ตัวที่ทำให้จิตใจเศร้าหมอง ท้ายที่สุด กรรมชั่วทั้งปวงย่อมเป็นมลทินที่นำพาชีวิตไปสู่ความทุกข์ทั้งในปัจจุบันและอนาคต เมื่อตระหนักถึงมลทินเหล่านี้แล้ว นักปฏิบัติพึงฝึกตนให้มีความอดทน มีความซื่อสัตย์ และชำระล้างการกระทำของตนให้บริสุทธิ์เพื่อความเจริญในธรรม