คำอธิบายเชิงลึก

คาถานี้ พระพุทธเจ้าทรงแสดงที่พระเวฬุวัน เกี่ยวเนื่องกับพระปิลินทวัจฉะ ตามเรื่องเล่าว่า พระปิลินทวัจฉะมีนิสัยใช้ถ้อยคำหยาบและไม่สุภาพ เมื่อพูดกับใคร แม้ผู้นั้นจะเป็นผู้ใหญ่ ท่านก็มักใช้คำพูดแข็งกระด้างเหมือนคนที่ไม่สำรวม ด้วยเหตุนี้ ภิกษุรูปอื่นจึงมักตำหนิและนำเรื่องพฤติกรรมทางวาจาของท่านไปกราบทูลพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าทรงเรียกท่านมาสอบถาม และท่านก็ยอมรับว่าได้พูดเช่นนั้นจริงและเป็นความผิดพลาด จากนั้นพระพุทธเจ้าตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ไม่ควรตำหนิพระปิลินทวัจฉะรุนแรง เพราะเรื่องนี้ไม่ใช่เพียงนิสัยในชาตินี้เท่านั้น แต่ตลอดห้าร้อยชาติที่ผ่านมา ท่านก็เคยใช้วาจาเช่นนี้มาแล้ว นั่นเป็นกำลังของความเคยชินที่ฝังลึก ผู้ที่สิ้นกิเลสแล้ว ย่อมไม่ใช้คำหยาบด้วยเจตนาชั่ว และไม่ใช้วาจาทำร้ายผู้อื่น ดังนั้น จงเข้าใจและให้อภัยแก่ผู้ที่ยังมีความเคยชินเก่าฝังแน่นจนยังละออกทางกิริยาวาจาไม่ได้หมด คาถานี้สอนให้เราระมัดระวังคำพูด วาจาเป็นเครื่องมือที่แหลมคมในการติดต่อสัมพันธ์กับผู้อื่น และมีทั้งด้านที่เป็นประโยชน์และด้านที่เป็นโทษ หากเราใช้คำพูดอย่างเหมาะสม อ่อนโยน เมตตา จริงใจ เพื่อสนทนา ตักเตือน หรือปลอบโยนผู้อื่น คำพูดนั้นย่อมเป็นวาจาแห่งความรัก ทำให้งดงามทั้งผู้พูดและผู้ฟัง แต่คำพูดที่ดีต้องออกมาจากใจที่จริงแท้ เมื่อใจจริง วาจาจึงจริง เพราะคำพูดเป็นการแสดงออกของความคิด พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า วาจาที่จริงและเป็นประโยชน์คือวาจาที่ควรกล่าว ผู้ปฏิบัติธรรม ไม่ว่าจะอยู่ในสถานการณ์ราบรื่นหรือยากลำบาก ควรใช้ถ้อยคำอ่อนโยน สงบ และไม่ใช้คำร้ายทำให้ผู้ใดเจ็บช้ำ ในด้านโทษของวาจา เราควรจำไว้ว่า ทุกคำพูดและทุกการกระทำล้วนมีร่องรอยของตัวเราอยู่ชัดเจน ดังนั้น เราควรระวังคำพูดเหมือนเวลาลงชื่อในเอกสารสำคัญ หากลงชื่อโดยไม่พิจารณาให้รอบคอบ ผลเสียอาจร้ายแรงมาก เช่นเดียวกัน เมื่อกล่าวคำพูดหรือกระทำสิ่งที่ทำร้ายผู้อื่นไปแล้ว ผลที่ย้อนกลับมาหาเรา ไม่ว่าจะในปัจจุบันหรือภายหลัง ก็ยากจะคาดคะเนได้ เมื่อคำพูดหลุดออกไปแล้ว จะลบให้หมดได้อย่างไร คำพูดเพียงคำเดียวอาจนำประโยชน์มาสู่คนมากมาย แต่คำพูดเพียงคำเดียวก็อาจก่อความทุกข์ใหญ่แก่บุคคลหรือชุมชนได้เช่นกัน เพราะฉะนั้น ผู้เดินตามทางพระพุทธเจ้าควรฝึกตนให้มีสติทั้งในการพูดและการกระทำ และเคารพความจริงอยู่เสมอ หากทำได้เช่นนี้ ความสงบและความสุขย่อมเกิดขึ้นได้ในทุกขณะ เรื่องนี้ยังแสดงให้เห็นว่า ความเคยชินที่สั่งสมมานานนั้นมีกำลังมากเพียงใด พระปิลินทวัจฉะเคยพูดจาหยาบ กระด้าง และไม่สำรวมมาหลายภพหลายชาติ แม้บวชแล้วและเป็นพระเถระ นิสัยทางวาจานั้นก็ยังไม่อาจละได้ทันที เมื่ออ่านเรื่องนี้ เราจึงเข้าใจผู้ที่มีนิสัยไม่ดีฝังลึกมานานได้มากขึ้น พร้อมกันนั้น เราก็ควรกลับมาพิจารณานิสัยของตนเองด้วย แม้บางคนจะปฏิบัติธรรม ทำบุญ ให้ทาน สวดมนต์ หรือเจริญภาวนา แต่นิสัยหยาบและไม่ดีบางอย่างก็ไม่ใช่สิ่งที่จะละได้หมดในชั่วข้ามคืน เมื่อเข้าใจเช่นนี้ เราจะให้อภัยและเห็นใจผู้อื่นได้ง่ายขึ้น นี่คือบทเรียนสำคัญจากเรื่องนี้ เราควรตั้งใจละนิสัยไม่ดีที่ทำให้ตนเองและผู้อื่นเป็นทุกข์ เช่น พูดมาก พูดเร็วโดยไม่คิด พูดหยาบ การเสพติด ความฟุ้งเฟ้อ การนินทา และการชอบพูดถึงความผิดของคนอื่น ละได้อย่างหนึ่ง ใจก็เบาและเป็นอิสระขึ้นอย่างหนึ่ง ขณะเดียวกัน เราควรฝึกนิสัยดีที่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น เช่น การสวดมนต์ ระลึกถึงพระพุทธคุณ กราบไหว้ นั่งสมาธิ เจริญสติกับลมหายใจ ฟังอย่างลึกซึ้ง พูดให้น้อยลง เดินอย่างสงบ พิจารณาตนเอง และหมั่นมองเห็นข้อผิดพลาดของตน เมื่อฝึกนิสัยที่ดีเหล่านี้ ชีวิตของเราก็ได้รับการฟื้นฟูใหม่ ความสงบและความสุขย่อมเกิดขึ้นได้ในปัจจุบัน ขอให้ฝึกอย่างจริงใจ แล้วท่านจะเห็นผลแห่งความสุขและประโยชน์นั้นด้วยตนเอง