คำอธิบายเชิงลึก

คาถานี้พระพุทธเจ้าทรงแสดง ณ เขาคิชฌกูฏ เกี่ยวเนื่องกับภิกษุณีเขมา เย็นวันหนึ่ง ท้าวสักกะจอมเทพได้นำเหล่าเทวดามาฟังธรรมจากพระพุทธเจ้า ขณะนั้นภิกษุณีเขมาคิดว่า “เราจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า” เมื่อนางไปถึงและเห็นท้าวสักกะกับเหล่าเทวดาอยู่ ณ ที่นั้น นางจึงกราบพระพุทธเจ้าแล้วถอยออกไป ท้าวสักกะทูลถามพระพุทธเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้นั้นคือใคร” พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า “มหาบพิตร นั่นคือภิกษุณีเขมา ผู้เลิศด้วยปัญญา รู้ชัดว่าอะไรคือหนทาง และอะไรไม่ใช่หนทาง”

ชีวิตมนุษย์เต็มไปด้วยความทุกข์ เพราะเราถูกอวิชชาและกิเลสครอบงำ ตั้งแต่เกิดจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต เราสร้างกรรมที่ไม่ดีไว้มากและต้องรับทุกข์อย่างต่อเนื่อง เราเป็นเหมือนผู้ถูกจองจำ พเนจรอยู่ในวัฏฏะแห่งการเกิดและตาย เพราะขาดแสงสว่างแห่งปัญญา แต่เมื่อเราหันกลับมารู้สึกตัว ปัญญาย่อมเกิดขึ้น และอวิชชากับกิเลสก็หมดอำนาจ เมื่ออวิชชาไม่มีอยู่ ความหลุดพ้นก็ปรากฏอยู่ตรงนั้นเอง

ความต่างระหว่างความหลงกับความตื่นรู้นั้นใกล้เพียงพลิกฝ่ามือ สิ่งที่ยากไม่ใช่หนทาง แต่เป็นเพราะเราไม่ต้องการเป็นผู้มีปัญญา เรายังพอใจในความหลง และยังเที่ยวไปในกระแสชีวิตที่เต็มไปด้วยทุกข์ เมื่อเราตื่นรู้ เราจะตั้งใจเป็นผู้มีปัญญา เราหันกลับมาเพื่อค้นพบทรัพย์ล้ำค่าภายในที่ถูกลืมมานาน เราไม่ต้องการเป็นผู้พเนจรที่ถูกโลกครอบงำอีกต่อไป เราลุกขึ้นค้นหาความหมายแท้จริงของชีวิตในแสงแห่งปัญญา และฟื้นคืนธรรมชาติแท้ของตนเอง ณ จุดนั้น เราจะเห็นภาพอันงดงามของภิกษุณีเขมา ผู้มีปัญญาแยกแยะได้ชัดเจนว่าอะไรคือความจริงและอะไรคือความลวง เมื่อเห็นชัดเช่นนี้แล้ว เราจะไม่หลงผิดไปตามภาพลวงของโลกอีก และจิตใจก็ไม่ถูกบดบังอีกต่อไป เมื่อนั้นเราจึงกลมกลืนกับแหล่งชีวิตอันกว้างใหญ่ไม่สิ้นสุด และฟื้นคืนตัวตนที่แท้จริงได้อย่างสมบูรณ์