คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธภาษิตทั้งสองคาถานี้ตรัส ณ พระเชตวันวิหาร เกี่ยวกับพระนังคลกูลเถระ ตามเรื่อง มีคนจนรับจ้างหาเงินเลี้ยงชีพ นุ่งผ้าขี้ริ้วผืนเดียว shoulder? หาบจอบ ท่าทางลำบาก เขาพบสมณะรูปหนึ่ง หลังจากพูดคุยกัน สมณะก็ให้เขาบวช เมื่อบวชแล้ว ท่านเข้าร่วมสงฆ์ที่วัดเชตวัน สมณะนั้นให้สามเณรแขวนผ้าขี้ริ้วและจอบไว้บนกิ่งไม้ ท่านจึงได้ชื่อว่าพระนังคลกูล แปลว่า "ชาวนา" เวลาท่านอยู่ในวัด บางครั้งเกิดความไม่พอใจ ท่านมักไปที่โคนต้นไม้ที่แขวนผ้าขี้ริ้วและจอบ แล้วต่อว่าตนเองว่า "เราชั่วช้า ไม่มีสัจจะเลยหรือ อยากนุ่งผ้าขี้ริ้วกลับไปเป็นฆราวาสรับจ้างเขาอีกหรือ?" หลังจากว่าตนแล้ว ท่านก็กลับวัดปฏิบัติต่อไป แต่แล้วความไม่พอใจก็เกิดอีก ท่านก็ไปว่าตนเช่นเดิม สมณะอื่นเห็นดังนั้นก็สงสัย ตามไปถามท่านก็ตอบไม่ปิดบังว่าไปหาอาจารย์สอน ด้วยความละอายใจ ท่านพากเพียร ไม่นานก็บรรลุพระอรหันต์ ภิกษุอื่นไม่เห็นท่านไปที่ต้นไม้เหมือนเก่า จึงถามเล่นว่า "ทำไมไม่ไปหาอาจารย์ของท่านอีกเล่า" พระชาดกตอบว่า "เพราะไม่มีธุระทางโลกอีกแล้วจึงไม่ไป" ภิกษุอื่นคิดว่าท่านพูดเท็จ จึงกราบทูลพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ท่านพูดถูก ท่านได้เตือนตนเองแล้ว และได้บรรลุพระอรหันต์" (จบการเล่าเรื่องโดยย่อ) สองคาถานี้ พระพุทธองค์ตรัสให้เราแต่ละคนเตือนตนเอง สำรวมสติ ตนเท่านั้นเป็นที่พึ่งของตน จงข่มใจตนเองเหมือนพ่อค้าข่มม้าอาชาไนย การกลับมาพิจารณาตนเองเป็นวิธีที่ดีที่สุดที่จะเห็นโทษของตน พระพุทธองค์ไม่ต้องการให้เราพึ่งพาสภาพแวดล้อม เพราะยังพึ่งพาสิ่งภายนอกแสดงว่ายังมีจิตแสวงหาภายนอก นั่นผิดหลักแห่งการตรัสรู้ เราควรจำไว้ว่าก่อนตรัสรู้ พระพุทธองค์ทรงมองกลับมาที่ตนเองเสมอ ด้วยความเพียรในสมาธิวิปัสสนา จึงทรงค้นพบความจริงอันประเสริฐ ต่างไปจากพวกเดียรถีย์ร่วมสมัย ทำไมต้องกลับมาพิจารณาตน? ทำไมต้องพึ่งตนเอง? ผู้ปฏิบัติตามพุทธต้องมีสติสัมปชัญญะอยู่เสมอ เพราะพระพุทธเจ้าคือผู้ตื่นแล้ว ขาดความตื่นตัว เราจะถูกสิ่งแวดล้อมหลอกลวง จิตเราถูกสิ่งแวดล้อมหลอกง่าย เพราะเรายังไม่ได้อยู่กับจิตเดิมแท้อันบริสุทธิ์ผ่องใสของตน เรามักอยู่กับจิตที่ฟุ้งซ่าน จิตฟุ้งซ่านมีความเกิดดับ เป็นอนิจจัง เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด มันมักเกาะเกี่ยวกับอารมณ์ภายนอก ไม่เคยทำให้เราเป็นสุข เราจึงต้องเฝ้าดูมันเพื่อป้องกันเตือนตน เมื่อมีสติควบคุมจิตใจได้ เราจึงจะตั้งอยู่ในความสงบ นั่นคือแก่นของการปฏิบัติเพื่อตรัสรู้