คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธเจ้าตรัสคาถาสองบทนี้ที่พระเชตวันมหาวิหาร เกี่ยวกับเรื่องของเรือนจำ วันหนึ่ง นักโทษถูกนำมาต่อหน้าพระเจ้าปเสนทิ พวกเขาก่ออาชญากรรมร้ายแรงหลายอย่าง เช่น ลักทรัพย์ ปล้น ฆ่าคน และใช้ความรุนแรงทางเพศ นักโทษเหล่านั้นล้วนถูกมัดไว้อย่างแน่นหนา เมื่อภิกษุทั้งหลายเห็นนักโทษถูกจองจำและถูกลงโทษในคุก จึงพากันไปกราบทูลพระพุทธเจ้า หลังจากเล่าสิ่งที่ได้เห็นด้วยตาตนเองว่า นักโทษเหล่านั้นถูกพันธนาการด้วยขื่อคา เชือก และโซ่ ได้รับความทุกข์ทรมานอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลายจึงถามพระพุทธเจ้าว่า ยังมีสิ่งใดที่ผูกมัดได้แน่นหนายิ่งกว่านี้หรือไม่ พระพุทธเจ้าทรงตอบว่า เครื่องผูกเหล่านั้นมิได้แข็งแรงอย่างแท้จริง เครื่องผูกคือความทะยานอยากและความหลงต่างหากที่แข็งแรงกว่า มันเป็นโซ่ตรวนที่รัดรึงสัตว์ทั้งหลายให้ต้องได้รับทุกข์และความเดือดร้อนตลอดหลายภพชาติ พระองค์ตรัสต่อไปว่า แม้เครื่องผูกเหล่านี้จะมีกำลังรัดรึงมากกว่าเชือกและโซ่ที่ภิกษุทั้งหลายเห็นนับร้อยนับพันเท่า แต่สำหรับผู้มีปัญญาแล้ว ก็ยังสามารถแก้มันออกได้ พระพุทธเจ้าจึงทรงเล่าเรื่องในอดีตชาติของพระองค์ ในกาลก่อน เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองเมืองพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดเป็นบุตรของครอบครัวยากจน เมื่อเติบโตขึ้น บิดาเสียชีวิต พระองค์ต้องรับจ้างทำงานเลี้ยงมารดา หลังจากแต่งงานแล้ว มารดาก็สิ้นชีวิต ภรรยาของพระองค์ตั้งครรภ์บุตรคนแรก แต่พระองค์ไม่ทราบ วันหนึ่ง พระองค์บอกภรรยาว่าต้องการออกบวช ภรรยาจึงบอกความจริงว่านางตั้งครรภ์ และขอให้พระองค์อยู่ต่อ นางกล่าวว่า หลังจากคลอดบุตรแล้ว ค่อยออกบวชก็ยังไม่สาย เมื่อบุตรคลอดแล้ว พระองค์กล่าวกับภรรยาอีกว่า บัดนี้ขอให้ตนออกบวชเถิด แต่ภรรยากลับขอให้อยู่ต่อจนกว่าลูกจะหย่านม ระหว่างที่รออยู่นั้น ภรรยาก็ตั้งครรภ์บุตรคนที่สองอีก คราวนั้นพระองค์คิดว่า “หากเป็นเช่นนี้ต่อไป เมื่อไรเราจึงจะทำตามความตั้งใจได้” พระองค์เห็นว่ามีทางเดียวคือ ต้องหนีออกไป ดังนั้นในกลางดึก พระองค์จึงออกจากบ้านโดยไม่บอกลา แม้จะถูกยามจับไว้ แต่ในที่สุดก็สามารถทำตามความปรารถนาได้ พระองค์ไปยังเทือกเขาหิมาลัยและดำเนินชีวิตเป็นฤๅษี ไม่นานก็ได้อภิญญาและบรรลุธรรมขั้นสูง พระองค์คิดในใจว่า “เราได้ตัดเครื่องผูกที่มั่นคงยิ่งนักแล้ว คือเชือกแห่งกามอันเลวร้าย เชือกแห่งความอาลัยในภรรยาและบุตร” เมื่อเล่าเรื่องอดีตจบ พระพุทธเจ้าจึงตรัสคาถาเพื่ออธิบายความหมายแห่งความเข้าใจของฤๅษีนั้น คาถาสองบทนี้ พระพุทธเจ้าทรงกล่าวอย่างชัดเจนถึงความรักใคร่ผูกพันในชีวิตครอบครัว คือความผูกพันต่อคู่ครองและบุตร พระองค์ทรงชี้ว่า สำหรับผู้มีปัญญาแล้ว เชือกใด ๆ ในโลกก็ไม่ผูกมัดแน่นหนาเท่าเชือกแห่งความรักที่ปนด้วยความยึดติด เชือกนี้แม้มองไม่เห็น แต่มีพลังรัดรึงอย่างรุนแรง นอกจากความอาลัยในคู่ครองและบุตรแล้ว มนุษย์ยังอาลัยในทรัพย์สินและสมบัติ สิ่งเหล่านี้เองที่ผูกมัดมนุษย์ไว้อย่างแน่นหนาจากชีวิตหนึ่งไปสู่อีกชีวิตหนึ่ง เมื่อเข้าใจความหมายนี้ ปัญญาโบราณจึงสอนว่า การปฏิบัติธรรมเป็นรากแห่งความดี ส่วนความรักใคร่ที่มืดบอดเป็นเชือกแห่งทุกข์ เชือกแห่งเวรกรรมนี้น่ากลัวยิ่งนัก แม้รู้ว่าเป็นเชือกแห่งทุกข์ แต่เมื่อมองดูแล้ว มีสักกี่คนที่พ้นจากเชือกนี้ได้ ทะเลแห่งความหลงและความรักใคร่นั้นลึกและกว้างใหญ่เหลือเกิน ตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน คลื่นแห่งความใคร่ได้กลืนคนเก่งกล้าจำนวนมากให้จมลง คนบางคนอาจดูยิ่งใหญ่ มีอำนาจ มีชื่อเสียงเกรียงไกรทั่วโลก แต่เมื่ออยู่ต่อหน้าความงามและกามราคะ เขากลับอ่อนแออย่างไม่น่าเชื่อ ลองมองย้อนดู บรรดากษัตริย์ ผู้ปกครอง และผู้มีอำนาจทั้งหลาย ที่ไปที่ใดก็มีคนแวดล้อม มีเกียรติยศและอำนาจจนผู้คนเกรงกลัว สุดท้ายชีวิตของพวกเขาเป็นอย่างไรเล่า หลายคนต้องสูญเสียร่างกาย ชีวิต และความสำเร็จ เพียงเพราะไม่อาจข้ามด่านแห่งความยึดติดทางกามได้ มีถ้อยคำของปราชญ์กล่าวไว้ว่า ฝนมิใช่กุญแจเหล็ก แต่สามารถรั้งนักเดินทางไว้ได้ ความงามมิใช่คลื่นใหญ่ แต่สามารถทำให้คนจมน้ำได้ ตั้งแต่อดีตมา วีรบุรุษจำนวนมากล้มลงเพราะสิ่งนี้ และผู้คนนับไม่ถ้วนตกลงไปในหลุมนี้ ในคัมภีร์พุทธศาสนาบทหนึ่ง พระพุทธเจ้าตรัสถึงความรักใคร่ผูกพันต่อคู่ครองและบุตรว่า ผู้ที่ถูกครอบครัวและบ้านเรือนผูกมัดนั้นถูกกักขังยิ่งกว่านักโทษเสียอีก เพราะเรือนจำยังมีวันที่ได้รับการปล่อยตัว แต่ความยึดติดในครอบครัวมักไม่ก่อให้เกิดแม้แต่ความคิดที่จะออกห่าง เมื่อใจหลงใหลในความงามแล้ว ก็ไม่กลัวอันตรายใด ๆ แม้รู้ว่าข้างหน้ามีภัย ใจก็ยังยอมเข้าไป การจมตนลงในโคลนตมเช่นนี้เรียกว่าภาวะของปุถุชน หากเข้าใจความจริงนี้อย่างแจ่มชัด นั่นคือก้าวของผู้ข้ามพ้นโลก เรื่องที่เล่ามาข้างต้นเป็นเรื่องในอดีตชาติของพระพุทธเจ้า แม้พระองค์เคยตั้งใจจะออกบวชหลายครั้ง แต่การตัดสินใจจากไปอย่างเด็ดขาดนั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง อย่างไรก็ตาม ในที่สุดพระองค์ก็ทำตามความตั้งใจได้ เพราะได้ปลูกกุศลรากลึกมาแล้วหลายภพชาติ จึงมีความมุ่งมั่นแน่วแน่และเข้มแข็งพอที่จะตัดเชือกแห่งความรักใคร่ผูกพันต่อภรรยาและบุตรได้