คำอธิบายเชิงลึก

คาถาสี่บทก่อนหน้านี้ พระพุทธเจ้าทรงแสดงที่พระเชตวันมหาวิหาร เนื่องด้วยเรื่องปลาทองกปิลมัจฉะ ตามตำนานเล่าว่า ในอดีตกาล สมัยพระพุทธเจ้ากัสสปะ มีพี่น้องสองคนเกิดในตระกูลสูง เมื่อเติบโตขึ้น ทั้งสองได้ออกบวชเป็นสมณะ พี่ชายชื่อโสธนะ ส่วนน้องชายชื่อกปิละ มารดาชื่อสาธินีและน้องสาวชื่อตาปนา ก็ออกบวชเป็นภิกษุณีเช่นกัน หลังจากออกบวชแล้ว พี่น้องทั้งสองต่างปฏิบัติหน้าที่ของสมณะ วันหนึ่งพวกเขาถามอาจารย์ว่า ผู้บวชมีหน้าที่สำคัญกี่ประการ อาจารย์ตอบว่ามีสองประการ คือการศึกษาและการเจริญสมาธิภาวนา เมื่อได้ฟังเช่นนั้น พี่ชายตั้งใจปฏิบัติวิปัสสนาอย่างจริงจัง และในที่สุดได้บรรลุพระอรหัตผล ตรงกันข้าม น้องชายมุ่งแต่ศึกษา จนเชี่ยวชาญพระไตรปิฎก แต่ไม่ฝึกสมาธิภาวนา เขาถูกชื่อเสียงและลาภสักการะล่อลวง เกิดความเย่อหยิ่งในความรู้ของตน ดูหมิ่นพระเถระผู้ทรงศีลทรงธรรม ตั้งพรรคพวก แบ่งฝ่าย ไม่ฟังคำเตือนของพี่ชาย และประพฤติตนอย่างอวดดี ในที่สุดกปิละจึงตกสู่อเวจีมหานรก

ในสมัยนั้น มีโจรห้าร้อยคนถูกทางการตามจับ จึงหนีเข้าไปซ่อนในป่าลึก พวกเขาพบฤๅษีรูปหนึ่งและขอพึ่งพา ฤๅษีกล่าวว่า “ไม่มีที่พึ่งใดปลอดภัยยิ่งกว่าการพึ่งคุณธรรม พวกท่านจะรักษาศีลห้าได้หรือไม่” ทุกคนตอบว่าทำได้ ฤๅษีจึงเตือนอีกว่า “เมื่อพวกท่านตั้งใจรักษาศีลห้าแล้ว ต่อแต่นี้ไป ไม่ว่าจะพบอุปสรรคหรือภัยอันตรายใด แม้ถึงแก่ชีวิต ก็อย่าล่วงละเมิดศีล” พวกเขาสาบานว่าจะรักษาอย่างมั่นคง ไม่นานนัก ชาวบ้านรู้ที่ซ่อนของพวกเขาและฆ่าพวกเขาทั้งหมด แต่เพราะพวกเขารักษาศีลอย่างบริสุทธิ์ จึงได้ไปเกิดในสวรรค์ หลายภพหลายชาติได้รับผลบุญในสวรรค์ ครั้นบุญนั้นหมดลง ก็มาเกิดเป็นมนุษย์พร้อมกันในสมัยที่พระโคตมพุทธเจ้ายังทรงดำรงพระชนม์อยู่

ส่วนกปิละ เมื่อพ้นผลกรรมในนรกแล้ว ด้วยเศษกรรมชั่วที่ยังเหลืออยู่ จึงเกิดเป็นปลาในแม่น้ำอจิรวดี ตัวปลามีสีเหลืองทองสุกใส แต่ลมหายใจเหม็นอย่างยิ่ง วันหนึ่งปลาทองติดอวนของชาวประมงในหมู่บ้าน เมื่อเห็นว่าเป็นปลาประหลาดหายาก พวกเขาจึงนำไปถวายพระราชา พระราชาทรงประหลาดพระทัย จึงนำปลาไปเฝ้าพระพุทธเจ้าและทูลถามเหตุ พระพุทธเจ้าทรงเล่าอดีตชาติของกปิละในสมัยพระพุทธเจ้ากัสสปะว่า แม้เขาได้ทำกรรมชั่วด้วยการด่าว่าและใส่ร้ายสมณะผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ แต่เพราะเคยสวดคัมภีร์ แสดงธรรม และสรรเสริญพระพุทธเจ้า จึงมีร่างกายเป็นสีทอง พระพุทธองค์ยังตรัสว่า มารดาและน้องสาวของกปิละก็ตกนรกเพราะกล่าวร้ายสมณะ มีเพียงพี่ชายโสธนะเท่านั้นที่ได้หลุดพ้นด้วยการปฏิบัติสมาธิภาวนา เมื่อได้ฟังเรื่องนี้ ผู้ฟังทั้งหลายต่างสะเทือนใจและเกิดความสลดเกรงกลัว พระพุทธเจ้าจึงตรัสคาถาว่า “ผู้ดำรงอยู่ในสัมมาทิฏฐิอยู่เสมอ ผู้ประพฤติธรรมอันบริสุทธิ์อยู่เสมอ ผู้นั้นเปรียบดังแก้วอันสุกใส มีค่ายิ่งกว่าสิ่งทั้งปวง”

ตัณหาในภาษาบาลีหมายถึงความกระหาย ความทะยานอยาก ความรักใคร่ยึดติด และการเกาะเกี่ยว ตัณหามีสามประเภท ประการแรกคือกามตัณหา ความอยากในกามคุณและอารมณ์ของอายตนะทั้งหก ประการที่สองคือภวตัณหา ความอยากมีอยากเป็นและความยินดีในความสุขทางกายและวัตถุ บางครั้งประกอบด้วยความเห็นว่าตายแล้วสูญ จึงมุ่งเสพสุขโดยไม่เกรงกลัวกรรมและการเวียนว่ายตายเกิด ประการที่สามคือวิภวตัณหา หรือความอยากที่ปะปนกับความเห็นผิดเกี่ยวกับความมีอยู่และความสูญ เมื่อหลงในความสุขทางวัตถุ บางคนคิดว่าความสุขนั้นจะดำรงอยู่ตลอดไป หรือคิดว่าการสูญสิ้นจะช่วยให้พ้นจากผลกรรม ในบางอธิบาย ภวตัณหาหมายถึงความยึดติดในรูปภพ ส่วนวิภวตัณหาเกี่ยวข้องกับความยึดติดในอรูปภพ

ความรักใคร่ยึดติดและความอยากเป็นรากเหง้าของการเวียนว่ายตายเกิด พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า ความยึดติดเป็นรากของกิเลสทั้งปวง จากความยึดติดเกิดความอยาก จากความอยากเกิดความกังวล จากความกังวลเกิดทุกข์ นี่คือวงจรแห่งความทุกข์ที่ผูกมัดสรรพสัตว์ ในปฏิจจสมุปบาทสิบสองประการ ตัณหาและอุปาทานเป็นเหตุโดยตรงที่ให้เกิดผลคือทุกข์ในปัจจุบัน เมื่อพิจารณาให้ลึก ความอยากและความยึดติดก็เกิดจากจิตที่หลงผิด ดังนั้นรากแท้จริงคือจิต หากเราต้องการหลุดพ้นจากรากแห่งสังสารวัฏและความทุกข์ ก็ไม่มีทางอื่นนอกจากตัดตัณหาให้ขาด

คำสอนนี้มุ่งถึงผู้ปฏิบัติบนทางแห่งการหลุดพ้น คือทางของสาวก ทางของโพธิสัตว์ หรือทางของพระพุทธเจ้า ส่วนผู้ที่บำเพ็ญเพียงบุญกุศลเพื่อความเป็นมนุษย์หรือสวรรค์ ย่อมยังไม่อาจตัดความอยากทั้งหมดได้ เพราะความอยากมีทั้งฝ่ายดีและฝ่ายชั่ว ในระดับพื้นฐานนี้ ผู้ปฏิบัติควรละความอยากชั่วและรักษาความปรารถนาดีไว้ เพราะความปรารถนาดีทำให้คนสร้างบุญและทำประโยชน์แก่ผู้อื่น ความปรารถนาดีคือความมุ่งหมายอันสูงส่งที่จะพัฒนาตน ครอบครัว และสังคมให้มีชีวิตที่ดีงาม สงบ และมีความสุข แต่หากปรารถนาจะเดินทางเหนือโลกเพื่อหลุดพ้นจากการเกิดตายและความทุกข์อย่างแท้จริง ก็ต้องละความอยากและความยึดติดโดยสิ้นเชิง เพราะสิ่งเหล่านี้ทำให้จิตไม่สงบและลากพาเราไปไม่หยุดหย่อน

ในคาถาที่ 334 พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า หากดำเนินชีวิตด้วยความประมาท ตัณหาย่อมเพิ่มขึ้นไม่รู้จบ แท้จริงแล้วความอยากของมนุษย์ไม่เคยรู้จักพอ มหาสมุทรลึกยังพอวัดได้ แต่ความลึกแห่งความอยากในใจมนุษย์นั้นวัดได้ยาก ยิ่งอยากมากเท่าไร ทุกข์ก็ยิ่งมากเท่านั้น ผู้ไม่รู้จักพอย่อมไม่มีความสงบสุขอย่างแท้จริง ความมั่งคั่งอาจดูเหมือนนำความสุขมาให้ แต่ความพรั่งพร้อมภายนอกไม่อาจรับประกันความสงบภายใน คนอาจมีทรัพย์มาก แต่ยังโดดเดี่ยว วิตกกังวล และเหน็ดเหนื่อยกับการคำนวณผลได้ผลเสีย ตรงกันข้าม คนยากจนไม่จำเป็นต้องไม่มีความสุข ผู้รู้จักพอ ไม่แก่งแย่งกับโลก และดำเนินชีวิตอย่างฉลาดตามเหตุปัจจัย ย่อมมีความสงบมากได้ ความสุขแท้เกิดขึ้นเมื่อจิตสงบจริงและไม่ตกเป็นทาสของความอยาก

สำหรับผู้ไม่รู้จักพอและไม่ยับยั้งความอยาก พระพุทธเจ้าทรงเปรียบตัณหาของเขาเหมือนไม้เถาที่เลื้อยลุกลามจากภพหนึ่งสู่อีกภพหนึ่ง และเหมือนลิงที่กระโดดจากกิ่งหนึ่งไปอีกกิ่งหนึ่งเพื่อแสวงหาผลไม้ ภาพนี้ชัดเจนมาก จิตของเราเหมือนลิงที่กระสับกระส่าย วิ่งตามผลไม้คือกามคุณและอารมณ์ทางอายตนะทั้งหก เมื่อลิงหยุดไล่ตามผลไม้ จึงจะสงบได้ ฉันใด จิตของเราก็ต้องหยุดไล่ตามและยึดติดในอารมณ์ทั้งหก จึงจะรู้จักความสุขและความสงบอย่างแท้จริง ฉันนั้น

ในคาถาที่ 335 พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า หากผู้ใดถูกตัณหาผูกมัดอยู่ในโลกนี้ ความโศกเศร้าย่อมงอกงามเหมือนหญ้าหลังฝน ตัณหาเกิดจากความคิด หากความคิดไม่เกิด ตัณหาก็ไม่มีที่ตั้ง ไม้เถามีธรรมชาติเลื้อยแผ่ขยายอยู่แล้ว เมื่อได้รับฝนก็ยิ่งงอกงามฉันใด จิตมนุษย์ซึ่งเอนเอียงไปตามความอยาก เมื่อพบอารมณ์อันเย้ายวน ก็ยิ่งยึดติดฉันนั้น ทันทีที่เกิดความคิดอยากได้สิ่งใด เราก็ถูกสิ่งนั้นผูกมัดแล้ว หากต้องการหลีกพ้นทุกข์นี้ เราต้องแปรเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์แห่งความกระหายและความยึดมั่นภายในตน ชีวิตจึงจะสงบสุขอย่างแท้จริง

ในคาถาที่ 336 พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า หากผู้ใดเอาชนะตัณหาอันเอาชนะได้ยาก ความโศกเศร้าย่อมหลุดร่วงไปเหมือนหยดน้ำบนใบบัว คำสอนของพระพุทธเจ้ามีมากมาย แต่สาระสำคัญสรุปได้ว่า คือการรู้แจ้งและการหลุดพ้น การรู้แจ้งคือการเห็นสิ่งที่กำลังปรากฏอยู่อย่างตรงตามความเป็นจริง การหลุดพ้นคือการแก้เครื่องผูกมัดทั้งหลาย การปลดปล่อยนี้ไม่ได้มาจากภายนอก แต่มาจากภายในจิตของแต่ละคน ในจิตมีปมกิเลสมากมาย และปมที่ลึกที่สุดคือตัณหา ปมนี้ไม่ง่ายที่จะปราบได้ ผู้ใดควบคุมและเอาชนะได้ ผู้นั้นเป็นผู้ชนะอย่างแท้จริง นั่นคือชัยชนะที่กล้าหาญและประเสริฐที่สุด และนั่นคือความหลุดพ้นแท้จริง เมื่อนั้นความกังวล ความเศร้า และความกลัวจะดับไป น้ำไม่ติดใบบัวฉันใด จิตก็ไม่ติดอารมณ์ฉันนั้น จิตก็เป็นเพียงจิต อารมณ์ก็เป็นเพียงอารมณ์

ในคาถาที่ 337 พระพุทธเจ้าทรงเตือนให้เราถอนรากตัณหาให้หมด เหมือนถอนต้นไม้ต้องถอนถึงราก พระองค์ยังทรงเตือนว่า อย่าให้มารถูกทำร้ายเราเหมือนกออ้อที่ถูกน้ำหลากพัดพา รากของตัณหาลึกและแข็งแรงมาก การถอนให้หมดถึงรากไม่ใช่เรื่องง่าย หากผู้ปฏิบัติไม่มีความตั้งใจมั่นและดาบแห่งปัญญาอันคมกล้า ย่อมยากที่จะตัดตัณหาได้ เรามักอ่อนแอและถูกตัณหาควบคุมสั่งการ ไม่ใช่เฉพาะในชาตินี้เท่านั้น แต่สืบเนื่องมานับภพชาติไม่ถ้วน เมื่อมันไม่ปรากฏ เราอาจคิดว่ามันไม่มีแล้ว แต่แท้จริงมันเพียงซ่อนอยู่ ธรรมชาติของมันคือพลังแห่งความเคยชิน ตามปกติเราอาจไม่เห็นมัน แต่เมื่อกระทบอารมณ์และเหตุปัจจัย ไม่ว่าจะน่าพอใจหรือไม่น่าพอใจ มันก็ปรากฏตัวทันที ในอารมณ์ที่น่าพอใจ มันปรากฏเป็นความเพลิดเพลินและยึดติด ในอารมณ์ที่ไม่ถูกใจ มันปรากฏเป็นความก้าวร้าวและขัดขืน หากความอยากไม่ได้รับการตอบสนอง มันอาจกลายเป็นพลังทำลายอย่างน่ากลัว สงคราม ความรุนแรง และความวุ่นวายทั้งหลาย ล้วนมีรากมาจากโลภะและโทสะ

พระพุทธเจ้าทรงเห็นมารคือตัณหานี้อย่างชัดเจน มันเรียกร้องความพึงพอใจอยู่เสมอ ผ่านความต้องการทางกาย ทางชีวภาพ และทางจิตใจ แต่จะทำอย่างไรให้ความอยากอิ่มพอได้เล่า ภาชนะของความโลภไม่มีวันเต็ม คนอาจพินาศเพราะความโลภในทรัพย์ เหมือนนกอาจเสียชีวิตเพราะความโลภในอาหาร มีคนจำนวนมากต้องถูกจองจำ เสื่อมเสีย หรือถึงแก่ชีวิตเพราะถูกความโลภผลักดัน ความทุกข์นานัปการท้ายที่สุดมักเกิดจากการไม่อาจเอาชนะมารคือตัณหานี้ได้ ดังนั้นพระพุทธเจ้าจึงเปรียบเหมือนกออ้อที่ถูกน้ำหลากพัดพา เพื่อชี้ให้เห็นภัยอันใหญ่หลวงเกินประมาณ

จากเรื่องที่กล่าวมา มีบทเรียนสำคัญสองประการที่ควรจดจำ ประการแรก แม้สองพี่น้องจะออกบวชเหมือนกัน แต่พี่ชายได้หลุดพ้นเพราะปฏิบัติสมาธิภาวนา ส่วนน้องชายแม้เรียนมาก แต่ละเลยการภาวนา อาศัยความรู้ของตนดูหมิ่นผู้ปฏิบัติดี จึงตกต่ำ ผู้ปฏิบัติที่ยึดติดแต่ทฤษฎีและความรู้โดยไม่ลงมือปฏิบัติจริง ย่อมไม่ได้ประโยชน์แท้ในทางหลุดพ้น ประการที่สอง คือเรื่องของโจรห้าร้อยคน แม้เคยทำชั่ว แต่เมื่อกลับใจ ได้พบกัลยาณมิตร และตั้งใจรักษาศีลห้าอันเป็นหลักศีลธรรมพื้นฐานของมนุษย์ แม้ถูกฆ่าก็ไม่ยอมผิดศีล ด้วยความบริสุทธิ์นั้นจึงได้เกิดในสวรรค์ ตรงกันข้าม กปิละสร้างเหตุชั่วจึงตกสู่อเวจีนรก แล้วเกิดเป็นปลาทองที่มีกลิ่นเหม็น ส่วนมารดาและน้องสาว เมื่อหลงตามเขาและสร้างกรรมแห่งความแตกแยก ก็ต้องตกนรกเช่นกัน เรื่องนี้แสดงชัดว่า กฎแห่งเหตุและผลไม่เคยผิดพลาด ดังนั้นเราควรหลีกเว้นความชั่ว บำเพ็ญความดี และรักษาจิตให้บริสุทธิ์อยู่เสมอ เมื่อทำเช่นนี้ ย่อมได้รับผลดีทั้งในปัจจุบันและอนาคต หากตรงกันข้าม ความทุกข์ย่อมหลีกเลี่ยงได้ยาก