คำอธิบายเชิงลึก

พระคาถาสามบทนี้ พระพุทธเจ้าตรัสแก่พระยามาร ขณะพระองค์ทรงหลีกเร้นอยู่ในเทือกเขาหิมาลัย เรื่องเล่าว่า เมื่อครั้งพระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ในภูเขาหิมะ การปกครองของกษัตริย์ทั้งหลายเข้มงวดโหดร้าย ประชาชนได้รับความทุกข์จากการลงโทษอันรุนแรง พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็เกิดพระมหากรุณา และทรงดำริว่า “เหตุใดจึงไม่มีการปกครองที่ยุติธรรมและเที่ยงตรง ปราศจากการฆ่า การพิชิต และความทุกข์” พระยามารเห็นความคิดนั้นเกิดขึ้นในพระทัยของพระพุทธเจ้า จึงเข้าใจว่าพระสมณโคดมกำลังคิดถึงการครองราชย์ มารคิดว่า “นี่อาจเป็นช่องให้จิตของพระองค์ฟุ้งซ่านได้ หากพระองค์รับอำนาจ เราจะล่อลวงได้” มารจึงไปเฝ้าพระพุทธเจ้าและกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงปกครองเถิด ขอพระผู้ประเสริฐสุดจงทรงปกครอง จะไม่มีการฆ่า ไม่มีการพิชิต ไม่มีความทุกข์ มีแต่ความยุติธรรมและความเที่ยงตรง” พระพุทธเจ้าตรัสถามว่า “มารเอ๋ย เจ้าเห็นอะไรในเรา จึงกล่าวเช่นนั้น” มารตอบว่า “พระพุทธเจ้าทรงสามารถแสดงฤทธิ์ใหญ่ได้ หากพระองค์ทรงสั่งให้หิมาลัยกลายเป็นทองคำ ภูเขานั้นก็จะกลายเป็นทองคำทันที ด้วยทรัพย์อันยิ่งใหญ่นี้ พระองค์จะทำกิจทั้งปวงได้ และจะทรงปกครองโดยธรรม” พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า ความโลภของมนุษย์ไม่อิ่มเต็ม แม้ได้ภูเขาทองคำก็ยังไม่พอ ผู้มีปัญญารู้ดังนี้จึงเดินไปตามทางตรง ผู้เห็นเหตุแห่งทุกข์แล้ว ย่อมไม่มอบชีวิตไว้กับกามสุข ผู้เข้าใจรากเหง้าของการเกิดและการตายในสังสารวัฏ ควรฝึกฝนและข่มใจตนเอง เพื่อตัดข่ายแห่งตัณหาที่ผูกมัดสัตว์โลกมานับกาลไม่ถ้วน แล้วพระพุทธเจ้าตรัสเตือนมารว่า “มารเอ๋ย เราขอบอกเจ้าอีกครั้งว่า เราไม่เหมือนเจ้า” จากคำสอนนี้ พระคาถาบทที่ 331 แสดงความสุขสี่ประการ ประการแรก การได้พบมิตรหลังจากจากกันมานานเป็นความสุข ในระดับธรรมดา เมื่อมิตรสนิทที่เคยร่วมทุกข์ร่วมสุขกันได้กลับมาพบกันอีกหลังจากห่างหายไปนาน ความยินดีย่อมลึกซึ้งจนยากจะพรรณนา ในความหมายที่ลึกกว่านั้น “มิตร” ยังหมายถึงมิตรภายในที่ไร้นาม คือธรรมชาติแห่งความรู้แจ้งหรือจิตเดิมแท้ที่เราหลงลืมมานานในสังสารวัฏอันไม่มีเบื้องต้น เมื่อผู้ใดรู้จักสิ่งนี้อีกครั้ง ความสุขทางโลกใด ๆ ก็เทียบไม่ได้ ประการที่สอง การมีความพอเพียงในเวลาที่เหมาะสมเป็นความสุข ความพอเพียงมีทั้งด้านวัตถุและด้านจิตใจ ความพอเพียงทางวัตถุเป็นสิ่งดีเมื่อได้มาด้วยความเพียรสุจริตและสัมมาอาชีวะ ไม่ใช่ด้วยการเอารัดเอาเปรียบหรือความอยุติธรรม ทรัพย์ที่ได้จากการเบียดเบียนผู้อื่นไม่ใช่ความพอเพียงที่ถูกต้อง แต่เป็นอกุศล ความพอเพียงทางจิตใจมีค่ายิ่งกว่า คือความอุดมด้วยศีล คุณธรรม และอิสรภาพภายใน ความมั่งคั่งทางวัตถุไม่เที่ยงและเปราะบาง แต่ความมั่งคั่งทางศีลธรรมและจิตวิญญาณนำมาซึ่งสันติสุขที่ยั่งยืนและความสุขแท้ ประการที่สาม การมีกรรมดีเมื่อชีวิตสิ้นสุดเป็นความสุข ผู้ที่สั่งสมความดีทางกาย วาจา และใจในชีวิตประจำวัน ย่อมเผชิญความตายโดยไม่หวาดกลัว เพราะรู้ว่านิสัยดีที่ตนสร้างไว้จะนำทางต่อไป หากใกล้ตายมีมิตรดีช่วยเตือนสติและสามารถทำจิตให้เป็นกุศลได้ นั่นย่อมเป็นปัจจัยสำคัญให้ไปสู่ภพภูมิที่สงบสุข หากตรงกันข้าม ก็อาจถูกกรรมอันเจ็บปวดพาไปสู่ทุกข์ ประการที่สี่ การพ้นจากทุกข์เป็นความสุข นี่คือความสุขที่ตรงที่สุด แต่พระพุทธเจ้าทรงชี้ให้เห็นรากของทุกข์ ทุกข์มีหลายรูปแบบ แต่สรุปได้เป็นทุกข์สาม คือทุกข์ที่เป็นความเจ็บปวดโดยตรง ทุกข์เพราะความเปลี่ยนแปลง และทุกข์ที่มีอยู่ในสังขารทั้งปวง อีกทั้งทุกข์ใหญ่คือ เกิด แก่ เจ็บ ตาย พลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก ไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา พบสิ่งที่ไม่ชอบใจ และภาระแห่งขันธ์ห้า ทั้งหมดเกิดจากอวิชชาและกิเลส เมื่อเหตุแห่งกิเลสดับ ผลคือทุกข์ก็ดับ นี่คือความสงบแห่งพระนิพพาน พระคาถาบทที่ 332 ก็สอนความสุขสี่ประการเช่นกัน การเคารพและดูแลมารดาเป็นความสุข สำหรับผู้ที่ยังมีมารดาอยู่ นี่คือพรอันใหญ่หลวง ความรักและการเสียสละของแม่ประเมินค่าไม่ได้ จึงควรดูแลท่านในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ ไม่ใช่เสียใจภายหลังเมื่อท่านจากไป การเคารพและดูแลบิดาก็เป็นความสุขเช่นกัน บิดามารดาต่างให้ชีวิต คุ้มครอง และนำทางบุตร การตอบแทนพระคุณท่านเป็นหน้าที่อันสูงงาม การดูแลไม่ควรมีเพียงวัตถุ แต่ต้องประกอบด้วยความเคารพ ความกตัญญู และความจริงใจ การเคารพและสนับสนุนนักบวชผู้ประพฤติชอบเป็นความสุข ผู้ดำรงอยู่ด้วยวินัยและคุณธรรมควรได้รับการเกื้อกูลตามกำลังของเรา แต่รากฐานสำคัญคือความเคารพ หากปราศจากความเคารพ การให้ทานอาจกลายเป็นความถือตัว แต่เมื่อมีความเคารพ ทั้งผู้ให้และผู้รับย่อมได้รับประโยชน์ การเคารพและสนับสนุนพระอริยบุคคลเป็นความสุข พระอริยบุคคลคือผู้ถอนรากกิเลสแล้ว รวมถึงพระพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ พระอรหันต์ และผู้เข้าสู่ทางแห่งความรู้แจ้งทั้งหลาย การเกื้อกูลท่านด้วยใจจริงย่อมนำมาซึ่งบุญใหญ่ พระคาถาบทที่ 333 สอนความสุขอีกสี่ประการ ประการแรก การรักษาศีลได้แม้ในวัยชราเป็นความสุข แม้ความชราจะทำให้ความจำและกำลังอ่อนลง ผู้ที่ยังรักษาศีลที่ตนรับไว้อย่างถูกต้องย่อมมีความสุขจากความแจ่มใสและความมั่นคงทางศีลธรรม บางคนรักษาวินัยเคร่งครัดเมื่อยังหนุ่มสาว แต่เมื่อชรากลับละทิ้งเพราะยึดติดในร่างกายและความสบาย ความเพลิดเพลินเช่นนั้นไม่ใช่ความปีติในธรรม ความสุขแท้คือความสุขจากการปฏิบัติ ความบริสุทธิ์ของใจ และความอิ่มเอิบในธรรม ประการที่สอง การตั้งมั่นในศรัทธาที่ถูกต้องเป็นความสุข ศรัทธาที่ถูกต้องตรงข้ามกับความเชื่อผิดหรือความเชื่ออย่างมืดบอด หมายถึงความไว้วางใจในพระรัตนตรัย ในกรรม และในกฎแห่งเหตุและผล ด้วยศรัทธานี้ คนย่อมละเว้นความชั่ว บำเพ็ญความดี และไม่ตกไปสู่ทางแห่งทุกข์ จึงนำความสุขมาให้ทั้งในปัจจุบันและอนาคต ประการที่สาม การมีปัญญาเป็นความสุข หากขาดปัญญา การปฏิบัติธรรมก็เหมือนเดินอยู่ในความมืด ปัญญาทำให้แยกแยะถูกผิด จริงเท็จ กุศลและอกุศลได้ ปัญญาปกป้องจากความผิดพลาดและนำผู้ปฏิบัติไปสู่ฝั่งแห่งความหลุดพ้น ประการที่สี่ การไม่ทำความชั่วเป็นความสุข ผู้ทำความชั่วไม่อาจมีสันติสุขแท้ เพราะความกลัว ความสำนึกผิด และผลของการกระทำย่อมติดตามเขา การใช้ความรุนแรงอาจทำให้ความโกรธพอใจชั่วครู่ แต่ภายหลังย่อมก่อทุกข์ทั้งกายและใจ ดังนั้น ผู้ปรารถนาความสุขทั้งในชาตินี้และชาติหน้าควรละเว้นความชั่ว เรื่องนี้ยังแสดงข้อสำคัญหลายประการ ประการแรก เมื่อพระพุทธเจ้าทรงเกิดความคิดหนึ่งขึ้น มารก็รู้ได้ นี่ชี้ว่าเหล่าสัตว์ในภพละเอียดอาจรับรู้ความเคลื่อนไหวของจิตเราได้ ความคิดย่อมทิ้งร่องรอยไว้ในจิตสำนึก เช่นเดียวกับภาพที่เกิดขึ้นเมื่อเรานึกถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เมื่อจิตปราศจากความยึดมั่นและไม่ทิ้งร่องรอย ก็ไม่มีช่องให้สิ่งใดเข้ามาแทรกได้ ผู้ปฏิบัติที่มีจิตตั้งมั่นเช่นนี้ย่อมเข้าใกล้ความหลุดพ้น ประการที่สอง มารล่อลวงเมื่อความคิดอกุศลเกิดขึ้น เจตนาไม่ดีเพียงหนึ่งอาจเป็นช่องให้เกิดอิทธิพลที่เป็นโทษ ดังนั้น เมื่อความคิดอกุศลเกิดขึ้น ต้องตัดเสียทันที ก่อนที่จะกลายเป็นคำพูดหรือการกระทำ ประการที่สาม เราต้องรักษาสัมมาทิฏฐิและสัมมาสติอยู่เสมอ เมื่อมีสติ เราจะเห็นความคิดที่ผิดและเป็นโทษ โดยเฉพาะความโลภในชื่อเสียง ผลประโยชน์ และอำนาจ รากของสิ่งเหล่านี้คืออวิชชา เราไม่ควรปล่อยให้อวิชชาสั่งการเรา มีเพียงปัญญาเท่านั้นที่ส่องสว่างและทำลายอวิชชาได้ เมื่ออวิชชาและกิเลสไม่เกิดขึ้นอีก ทุกข์และเครื่องผูกมัดก็สิ้นสุดลง