คำอธิบายเชิงลึก

พระคาถานี้พระพุทธเจ้าทรงแสดงที่วัดเชตวัน เกี่ยวกับพระเจ้าปเสนทิ เรื่องเล่าว่า ครั้งหนึ่งพระเจ้าปเสนทิมีนิสัยเสวยพระกระยาหารที่ปรุงเข้มข้นและมากเกินไป วันหนึ่ง หลังจากเสวยอาหารอย่างเกินพอดี พระกายและพระทัยของพระองค์ก็หนัก อ่อนเพลีย และง่วงซึม พระองค์เสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า เดินไปเดินมาอยู่เบื้องพระพักตร์ด้วยท่าทีเหนื่อยล้า พระองค์อยากเพียงจะเอนกายลงนอน แต่ก็เสด็จมาประทับนั่งข้างพระพุทธเจ้า เมื่อพระพุทธเจ้าทรงเห็นดังนั้น จึงตรัสถามว่า “มหาบพิตร ก่อนเสด็จมาที่นี่ พระองค์ยังไม่ได้พักผ่อนหรือ” พระราชาตรัสตอบว่า “มิใช่เช่นนั้น พระเจ้าข้า หม่อมฉันมักรู้สึกไม่สบายทุกครั้งหลังจากกินอิ่มเกินไป” พระพุทธเจ้าจึงตรัสว่า “มหาบพิตร การกินอย่างไม่รู้ประมาณมักนำมาซึ่งความอ่อนเพลีย” แล้วพระองค์ทรงแสดงพระคาถานี้ เพื่อช่วยพระราชา พระพุทธเจ้ายังทรงสอนว่า คนมีปัญญาย่อมกินพอดี กายและใจจึงเบา ความแก่ช้าลง และอยู่เป็นสุข พระองค์ตรัสให้เจ้าชายอุตตระท่องคาถานี้ไว้ และกล่าวเตือนทุกครั้งเมื่อพระราชาเสวยอาหาร เพื่อให้พระราชารู้จักหยุด เจ้าชายก็ปฏิบัติตามพระดำรัส หลังจากนั้นไม่นาน พระราชาก็เริ่มเสวยน้อยลง น้ำหนักลดลง และรู้สึกสบายขึ้น พระองค์ยังคงเสด็จมาเฝ้าพระพุทธเจ้าอยู่เสมอ และถวายทานด้วยศรัทธา อาหารและเครื่องดื่มมีไว้เพื่อหล่อเลี้ยงชีวิต ให้ร่างกายมีกำลังสำหรับทำงานและดำเนินกิจต่าง ๆ แต่ถ้าคนเราไม่รู้จักควบคุมการกินดื่ม สิ่งนั้นก็อาจกลายเป็นโทษใหญ่ได้ ความทุกข์จำนวนมากเกิดจากสิ่งที่เข้าสู่ปาก มนุษย์โดยธรรมชาติย่อมชอบกิน และการกินก็กลายเป็นความเพลิดเพลินได้ง่าย มันเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับความอยากและความติดใจ ในโลกปัจจุบัน อาหารมีมากมาย ผ่านการปรุงแต่งมาก และได้รับผลกระทบจากสารเคมีและมลพิษที่มนุษย์สร้างขึ้น แม้อาหารตามธรรมชาติก็ไม่อาจกล่าวได้เสมอว่าสะอาดบริสุทธิ์เหมือนในอดีต พิษและมลภาวะกระจายอยู่ในดิน แม่น้ำ ทะเล และอากาศ สิ่งเหล่านี้ส่วนใหญ่เกิดจากความโลภและความประมาทของมนุษย์ มนุษย์สร้างอาวุธอันตราย ทำให้อากาศเป็นพิษ ทำลายสิ่งแวดล้อม แล้วต้องรับผลเป็นโรคภัยและความไม่มั่นคง นักวิทยาศาสตร์พยายามทั้งวันทั้งคืนเพื่อหาวิธีรักษาโรคร้ายและรักษาชีวิตมนุษย์ไว้ เพราะชีวิตมนุษย์มีค่ายิ่ง แต่ในอีกด้านหนึ่ง มนุษย์กลับถูกความโลภไม่รู้จบผลักดันให้สร้างเหตุใหม่ ๆ ของโรคและความทุกข์ โดยไม่คำนึงว่าผลร้ายนั้นจะย้อนมาถึงตนเอง ญาติพี่น้อง และเพื่อนมนุษย์ นี่คือผลอันใหญ่หลวงของความอยากที่ไม่ถูกควบคุม ในอดีต ผู้คนเจ็บป่วยน้อยกว่า เพราะมีชีวิตเรียบง่าย กินอย่างพอดี กินอาหารธรรมชาติ เดินมากกว่า และมีความกังวลรวมถึงนิสัยปรุงแต่งน้อยกว่ายุคปัจจุบัน ชีวิตทางใจก็จึงเบาสบายกว่า ปัจจุบัน โรคจำนวนมากเกี่ยวข้องกับการกินเกินพอดี อาหารหนักและมัน การขาดการเคลื่อนไหว และชีวิตที่เต็มไปด้วยความเครียด แพทย์มักแนะนำให้คนกินผักผลไม้มากขึ้น ลดเนื้อสัตว์และไขมันจากสัตว์ และออกกำลังกายสม่ำเสมอ การเดินเป็นการเคลื่อนไหวที่ง่ายที่สุด ไม่ต้องเสียเงิน และมีประโยชน์มากต่อร่างกาย โดยเฉพาะสำหรับผู้สูงอายุ แต่หลายคนเคยชินกับความสะดวกสบาย จนแม้ระยะทางใกล้ ๆ ก็ไม่อยากเดิน เรื่องการกินก็เช่นเดียวกัน หลายคนชอบอาหารนอกบ้านหรืออาหารรสจัด มัน และอร่อย โดยไม่คิดถึงผลระยะยาว ในขณะกำลังเพลิดเพลินกับอาหารอร่อย มีน้อยคนที่จะนึกถึงผลภายหลัง บางคนถึงกับคิดว่าหากชีวิตไม่ได้ลิ้มรสความอร่อยและความสุขทุกอย่างก็เป็นชีวิตที่เสียเปล่า เพราะคิดเช่นนี้จึงปล่อยตนเสพอย่างไม่ยับยั้ง บางคนชอบกินจุบจิบ เก็บขนมและของกินไว้ใกล้ตัว พอปากว่างก็หยิบมากิน นิสัยเช่นนี้ย่อมนำไปสู่ความอ้วนและโรคภัยมากมาย โดยเฉพาะโรคหัวใจและโรคอื่น ๆ คนอยากมีอายุยืน แต่กลับไม่ยอมควบคุมอาหาร นี่คือความขัดแย้งอย่างหนึ่งของชีวิตมนุษย์ ทุกวันนี้ คนจำนวนมากกินมากแต่เคลื่อนไหวน้อย เพราะขาดการเดิน การออกกำลังกาย และกิจกรรมทางกาย ร่างกายจึงไม่แข็งแรงและเกิดโรคได้ง่าย เรื่องของพระเจ้าปเสนทิเป็นตัวอย่างชัดเจน พระองค์เคยเสวยมากเกินไปและไม่ค่อยเคลื่อนไหว พระวรกายจึงหนักและอ้วนขึ้นเรื่อย ๆ ในฐานะพระราชา พระองค์เสวยแต่อาหารดีและหรูหรา จึงไม่แปลกที่พระวรกายจะเพิ่มน้ำหนัก หลังเสวยแล้วก็ทรงง่วง ไม่ว่านั่งที่ใดก็อยากบรรทม เมื่อพระพุทธเจ้าทรงเห็นเช่นนั้น จึงทรงแนะนำให้พระองค์เสวยน้อยลงและเลือกอาหารที่เหมาะสม ด้วยเหตุนี้พระราชาจึงลดน้ำหนักและมีสุขภาพดีขึ้น ผู้ที่อ้วนมากมักมีชีวิตยืนยาวได้ยาก และส่วนใหญ่ก็เกิดจากการกินที่ไม่รู้ประมาณ เราควรถือเรื่องนี้เป็นบทเรียน และปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้าในการควบคุมอาหาร เพื่อให้มีสุขภาพดีและอายุยืน ในพระคาถานี้ พระพุทธเจ้าทรงเตือนเราไม่ให้ตะกละและหลงใหลในการนอนเหมือนสุกรที่กินแล้วก็นอน ชีวิตที่รู้จักแต่กินกับนอนเป็นชีวิตที่จืดชืดและสูญเปล่า หากมนุษย์มีชีวิตอยู่เพียงเท่านั้น ก็เท่ากับเสียโอกาสอันประเสริฐของการเกิดมาเป็นมนุษย์