คำอธิบายเชิงลึก

คาถานี้พระพุทธเจ้าทรงแสดงที่วัดเชตวัน เกี่ยวกับภิกษุรูปหนึ่งซึ่งเคยเป็นควาญช้างมาก่อน วันหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นยืนอยู่ริมแม่น้ำอจิรวดี เห็นควาญช้างคนหนึ่งพยายามฝึกช้างแต่ไม่สำเร็จ ด้วยความรู้เดิมของตน ท่านจึงพูดกับภิกษุที่อยู่ใกล้ ๆ ว่า “ถ้าตีช้างตรงนี้และตรงนั้น มันจะเชื่อฟังทันที” ควาญช้างได้ยินจึงทำตาม ไม่นานช้างก็เชื่องและทำตามคำสั่ง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนี้แด่พระพุทธเจ้า พระพุทธองค์ทรงเรียกภิกษุรูปนั้นมาแล้วตรัสถามว่า “เธอพูดเช่นนั้นจริงหรือ” ภิกษุนั้นทูลว่า “จริง พระเจ้าข้า” พระพุทธองค์จึงตรัสตักเตือนว่า “คนเขลาเอ๋ย เธอจะแสดงฝีมือในการฝึกช้างฝึกสัตว์ไปเพื่ออะไร การขึ้นหลังสัตว์เหล่านั้นมิอาจพาเธอไปถึงที่ที่ยังไม่เคยถึงได้ ผู้ที่จะไปถึงจุดหมายที่ไปได้ยาก ย่อมไปได้ด้วยการฝึกตนเองเท่านั้น ตั้งแต่นี้ไป จงฝึกตนเอง อย่าไปวุ่นวายกับการฝึกสัตว์เช่นนั้นอีก” เรื่องนี้สอนให้เห็นว่า แก่นของการปฏิบัติธรรมไม่ใช่การควบคุมสิ่งภายนอก แต่คือการฝึกใจและควบคุมตนเอง ผู้ปฏิบัติที่แท้จริงต้องหมั่นย้อนดูจิตของตนเสมอ เมื่อมองตนเองอย่างลึกซึ้งเท่านั้น เราจึงจะเห็นข้อบกพร่องและความผิดพลาดของตน ในคำสอนของพระพุทธศาสนา ไม่ว่าจะเป็นพระสูตรฝ่ายดั้งเดิมหรือฝ่ายมหายาน พระพุทธเจ้าทรงสอนอย่างชัดเจนว่า ผู้ปรารถนาความหลุดพ้นต้องสำรวมอินทรีย์ทั้งหก คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ อินทรีย์ทั้งหกนี้เป็นช่องทางที่ก่อให้เกิดความผิดพลาดและอกุศลมากมาย หากผู้ปฏิบัติปล่อยอินทรีย์ทั้งหกให้ฟุ้งซ่าน ก็เหมือนเปิดประตูบ้านรับโจรเข้ามา ดังนั้นในคัมภีร์จึงมักเรียกว่า “โจรทั้งหก” พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า ทั้งการเวียนว่ายในสังสารวัฏและการหลุดพ้น ล้วนเกี่ยวเนื่องกับอินทรีย์ทั้งหกนี้ หากผู้ปฏิบัติสำรวมอินทรีย์ได้ดี รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และอารมณ์ทางใจ ก็ไม่อาจรบกวนจิตได้ คำสอนโบราณกล่าวไว้โดยใจความว่า หากต้องการเข้าสู่หนทางอันสูงสุด ก็ไม่ควรเกลียดอารมณ์ทั้งหก เมื่อไม่เกลียดและไม่ยึดติดในอารมณ์ทั้งหก สิ่งเหล่านั้นก็ไม่ต่างจากความตื่นรู้ ผู้ที่ปรารถนาทางแห่งพุทธะไม่จำเป็นต้องเกลียดรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์ เพราะสิ่งเหล่านั้นเองมิได้มีความผิด หากจิตไม่ยึด ไม่ติด และไม่ถูกย้อมด้วยสิ่งเหล่านั้น มันก็เป็นเพียงสภาวะที่ถูกรู้ เมื่อนั้นอินทรีย์ทั้งหกจะไม่เป็นเครื่องกีดขวาง แต่จะทำงานอย่างแจ่มใสและเป็นอิสระ เปรียบเหมือนคนถือกล้อง หากไม่กดถ่าย ก็ไม่มีภาพติดอยู่ในฟิล์ม และไม่มีสิ่งใดต้องล้างออก พระพุทธเจ้าและพระอริยาจารย์ทั้งหลายก็มีอินทรีย์ทั้งหกเช่นเดียวกับเรา แต่ท่านไม่ยึดจับสิ่งที่ปรากฏผ่านอินทรีย์เหล่านั้น จึงดำรงอยู่ในความสงบและความหลุดพ้น ส่วนเรา เมื่ออินทรีย์กระทบอารมณ์ที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจ ก็มักเก็บ กอด และยึดไว้ แล้วจึงสงสัยว่าทำไมจึงทุกข์ แท้จริงแล้ว เราเป็นผู้ผูกมัดตนเอง ในอดีต พระปุณณะต้องการปฏิบัติให้บรรลุผลโดยเร็ว จึงทูลขอพระพุทธเจ้าให้ทรงสอนธรรมที่สั้น กระชับ จำง่าย และปฏิบัติได้จริง พระพุทธองค์ตรัสว่า “จงสำรวมอินทรีย์ทั้งหก อย่าให้ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ไปยึดติดในอารมณ์ทั้งหก ตรงนั้นเองคือความหลุดพ้น” พระปุณณะปฏิบัติตาม เสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อภาวนา และไม่นานก็สำเร็จพระอรหัตผล ในคำสอนฝ่ายมหายาน เมื่อพระพุทธองค์ให้พระอริยเจ้าหลายองค์กล่าวถึงวิธีปฏิบัติและผลที่ตนบรรลุ พระมหาสถามปราปต์โพธิสัตว์ได้กล่าวว่า วิธีของท่านไม่มีสิ่งซับซ้อน เพียงระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างต่อเนื่องเพื่อสำรวมอินทรีย์ทั้งหก เมื่อสำรวมได้ดี ความระลึกอันบริสุทธิ์ก็ต่อเนื่องไม่ขาด และสมาธิอันลึกซึ้งก็ปรากฏขึ้น ผู้ปฏิบัติในปัจจุบันมักมีโรคอย่างหนึ่ง คือชอบโทษสิ่งภายนอกมากกว่าหันมาพิจารณาตนเอง เมื่อปฏิบัติไม่ได้ผล ก็มักกล่าวว่าเป็นเพราะกิเลสและอารมณ์ภายนอกรบกวน เป็นเพราะครอบครัวลำบาก เป็นเพราะสภาพแวดล้อมไม่เอื้ออำนวย หรือเหตุอื่นอีกมากมาย การโทษสิ่งภายนอกเช่นนี้เป็นโรคทางใจที่หนัก หากปฏิบัติด้วยท่าทีเช่นนี้ ก็แสดงว่ายังไม่เข้าใจความหมายของการปฏิบัติ การปฏิบัติคือการแก้ไขและเปลี่ยนแปลง เปลี่ยนความผิดให้ถูก เปลี่ยนความอ่อนแอให้เข้มแข็ง เปลี่ยนความหลงให้เป็นความชัดเจน และเปลี่ยนสิ่งไม่ดีให้เป็นสิ่งดี หากเข้าใจเช่นนี้ จะมีสถานการณ์ใดบ้างที่ปฏิบัติไม่ได้ สิ่งสำคัญคือเราต้องยอมมองตนเองอย่างจริงใจ เมื่อมองตนเอง เราจึงสามารถเปลี่ยนแปลงกิเลส ความผิดพลาด และนิสัยที่ไม่ถูกต้องได้ จงทำความสะอาดบ้านของตนก่อน อย่าเอาแต่ถือไม้กวาดไปกวาดบ้านของผู้อื่น แต่น่าเสียดายที่คนจำนวนมากชอบมองความผิดของคนอื่นมากกว่าชำระใจของตนเอง แม้จะรู้ว่าภายในตนเต็มไปด้วยฝุ่นผงก็ตาม มีน้อยคนที่จะเห็นความผิดของตนมากกว่าความผิดของผู้อื่น หากเราหมั่นเห็นโทษของตนและแก้ไขอยู่เสมอ การปฏิบัติของเราจะก้าวหน้าไปไกลบนทางแห่งความตื่นรู้และความหลุดพ้น ในการปฏิบัติที่ลึกขึ้น ครูบาอาจารย์สอนว่า เมื่อกระทบอารมณ์ต่าง ๆ จิตควรเป็นอิสระ ไม่วิ่งตามสิ่งภายนอก คำสอนเซนกล่าวโดยใจความว่า “เมื่อเผชิญอารมณ์แล้วจิตไม่ยึดติด ก็ไม่ต้องถามเรื่องสมาธิภาวนาอีก” เมื่อจิตไม่ไล่ตามอารมณ์ภายนอก ไม่แบ่งแยกว่าดีหรือชั่ว ชอบหรือชัง ความรักและความเกลียดก็ไม่เกิด ตรงนั้นเองคือความหลุดพ้น คือความสงบ คือพระนิพพาน หากเป็นเช่นนั้น จะต้องถามเรื่องสมาธิไปทำไม เพราะสมาธิภาวนาคือความตื่นรู้ ความสงบ และอิสรภาพ ดังนั้น แม้อยู่ในโลกที่เต็มไปด้วยความทุกข์ ความสงบอันบริสุทธิ์ก็ปรากฏได้ ท่ามกลางพันธนาการก็หลุดพ้นได้ ท่ามกลางความเกิดและความตายก็บรรลุนิพพานได้ ผู้ปฏิบัติไม่จำเป็นต้องหนีอารมณ์ทั้งหก เพราะไม่มีที่ใดให้หนีได้จริง สิ่งที่ต้องทำคือเผชิญมันโดยไม่ยึดติด หากจิตยึดติดในอารมณ์ทั้งหก สิ่งนั้นก็กลายเป็นกิเลส แต่หากไม่มีความยึดติด มันก็เป็นเพียงสภาวะหนึ่งเท่านั้น สิ่งเดียวกันอาจเป็นทุกข์สำหรับผู้หลง แต่เป็นยาสำหรับผู้ตื่นรู้ ดังนั้น นิพพานมิใช่สิ่งที่ต้องค้นหาจากภายนอก แต่เป็นสิ่งที่รู้แจ้งได้ในใจของเราเอง เพราะเหตุนี้ พระพุทธเจ้าจึงตรัสในคาถานี้อย่างชัดเจนว่า มิใช่ด้วยรถหรือม้า บุคคลจึงจะไปถึงนิพพานได้ มีแต่ผู้ที่ฝึกตนเองอย่างดีเท่านั้นจึงจะถึงนิพพานได้