คำอธิบายเชิงลึก

พระคาถาทั้งสองนี้พระพุทธเจ้าตรัสที่วัดเชตวัน เกี่ยวกับภิกษุห้าร้อยรูป ตามเรื่องเล่า ภิกษุห้าร้อยรูปได้รับกัมมัฏฐานจากพระพุทธเจ้าและพากเพียรสุดกำลังในป่า แต่ยังไม่บรรลุอรหันต์ จึงกลับมาทูลขออารมณ์อื่นที่เหมาะสมยิ่งขึ้น พระพุทธเจ้าทรงเห็นว่าในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ภิกษุเหล่านี้ได้เจริญวิปัสสนาเรื่องอนิจจังมาแล้วสองพันปี ดังนั้นอนิจจังจึงเป็นอารมณ์ที่พระองค์จะทรงแสดง ทรงดำริแล้วจึงตรัสสอนว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้และโลกหน้า สังขารทั้งหลายเพราะไม่จริงแท้ จึงอยู่ภายใต้อำนาจของความไม่เที่ยง" ด้วยเหตุดังนั้นพระพุทธเจ้าจึงตรัสพระคาถาทั้งสองนี้ (คัดจาก รวมนิทานธรรมบท เล่ม 3, เวียนเจี่ยว, น.106) ตรัสว่า “สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์” พระพุทธเจ้าทรงหมายถึงปรากฏการณ์สังขารทั้งหลาย ไม่ว่าจะทางกาย ทางสรีระ หรือทางจิต ล้วนเป็นทุกข์ในลักษณะ ไม่มีปรากฏการณ์ใดหยุดนิ่งอยู่กับที่ สรรพสิ่งเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอจึงเป็นทุกข์ อนิจจังเป็นหัวข้อนิรันดร์ ไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นหรือไม่ สิ่งใดในโลกนี้ก็ไม่อาจพ้นกฎแห่งอนิจจังและทุกข์ได้ เมื่อจะพิจารณาเรื่องทุกข์ ย่อมต้องใช้ปัญญาพิจารณา ด้วยเหตุนี้พระคาถา 278 จึงตรัสว่าเมื่อพิจารณาเห็นด้วยปัญญาแล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ ทุกข์มีสองด้าน คือประโยชน์และโทษ 1. ประโยชน์: เพราะความเปลี่ยนแปลง สรรพสิ่งจึงก้าวหน้า หากสิ่งทั้งหลายคงที่อยู่กับที่ ชีวิตก็ไร้ความหมาย เช่น หากไม่มีการย่อยอาหาร เราก็มีชีวิตไม่ได้ หากทารกแรกเกิดไม่เติบโต มนุษยชาติก็จะสูญพันธุ์ ความเปลี่ยนแปลงทำให้ชีวิตเคลื่อนไหวและวิวัฒนาการ ทำให้ชีวิตมีความหมายแก่บุคคล ครอบครัว และสังคม อนิจจังมิได้นำไปสู่ความเศร้าหมอง แต่กลับนำไปสู่ความมองโลกในแง่ดี การปรับปรุงอยู่เสมอ และความรักชีวิต 2. โทษ: อนิจจังเป็นภัยใหญ่ในโลก ไม่มีสิ่งใดคงทน ทุกสิ่งถูกเวลากัดกร่อน ไม่ว่าสร้างขึ้นมาแข็งแรงเพียงใด ก็ต้องผุพัง ภูเขาถูกกัดเซาะ ทะเลกลายเป็นสวนหม่อน ไม่มีผู้ใดสู้เวลาหรือพลังแห่งอนิจจังได้ ชีวิตสั้นดังฝัน เมื่อพิจารณาเห็นดังนั้น จิตย่อมตื่นตัวและพากเพียรในการปฏิบัติ เห็นความไม่เที่ยงของชีวิต ตระหนักว่าความตายจะมาเมื่อใดก็ได้ แม้ร่างกายของตนยังรักษาไว้มิได้ จะพูดถึงทรัพย์สมบัติหรือบุคคลอันเป็นที่รักได้อย่างไร จึงไม่หมกมุ่นอยู่ในกามสุขอีกต่อไป ครั้นแล้วก็เบื่อหน่ายในทุกข์ ดำเนินตามทางแห่งความบริสุทธิ์