คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้ ณ พระเชตวันมหาวิหาร โดยปรารภเรื่องงานมงคลสมรสของธิดาแห่งตระกูลขุนนาง ในวันแต่งงาน บิดามารดาของนางได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์มาฉันภัตตาหารที่บ้าน ในขณะที่เจ้าสาวกำลังวุ่นอยู่กับการต้อนรับพระสงฆ์ เจ้าบ่าวได้จ้องมองนางด้วยความกำหนัดยินดี โดยไม่ได้สนใจพระพุทธองค์หรือพระอสีติมหาสาวกทั้ง 80 รูปเลย ในใจของเขามีเพียงสิ่งเดียวคือต้องการโอบกอดนาง พระพุทธองค์ทรงทราบวาระจิตของเขา จึงทรงบันดาลให้เจ้าบ่าวไม่เห็นเจ้าสาว แต่กลับมาเพ่งมองที่พระองค์แทน เมื่อชายหนุ่มจ้องมองพระพุทธองค์ พระองค์จึงตรัสแก่เขาว่า 'ดูก่อนกุลบุตร ไม่มีไฟใดเสมอด้วยราคะ ไม่มีชั่วร้ายใดเสมอด้วยโทสะ ไม่มีทุกข์ใดเสมอด้วยเบญจขันธ์ และไม่มีสุขใดเสมอด้วยพระนิพพาน' เพื่อความเข้าใจในพระคาถานี้ สามารถแบ่งออกเป็น 4 ประการ: 1. ไม่มีไฟใดเสมอด้วยราคะ: ไฟทางกายภาพเผาไหม้เพียงวัตถุภายนอก และยังสามารถดับได้ แต่ไฟคือราคะความกำหนัดในใจมนุษย์นั้นแผดเผาอยู่ภายในและสุมรุมโลกใบนี้ให้เร่าร้อน เผาไหม้ทั้งตนเองและผู้อื่นให้เป็นทุกข์อยู่เสมอ ดั่งที่พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า ผู้ที่พกความรักความใคร่ไว้ในใจ ก็เหมือนคนที่ถือคบเพลิงทวนลม ย่อมไม่อาจพ้นจากภัยไหม้มือได้ การไม่หักห้ามใจในกามคุณย่อมนำมาซึ่งความทุกข์ระทมตลอดชีวิต ดั่งคำกล่าวที่ว่า 'มนุษย์ตายเพราะทรัพย์ นกตายเพราะอาหาร' ตัณหาราคะเกิดจากความดำริตริตรึก หากความดำริไม่เกิด ราคะย่อมไม่มี การจะดับไฟราคะในใจจึงต้องอาศัยการเจริญอนุปัสสนาอย่างลึกซึ้งเพื่อรู้เท่าทันความเป็นจริง 2. ไม่มีชั่วร้ายใดเสมอด้วยโทสะและโมหะ: เพราะความหลงไม่รู้แจ้งในสัจธรรม มนุษย์จึงวิ่งตามสิ่งลวงตาในโลก ยึดมั่นในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเป็นสิ่งเที่ยงแท้ จากความหลงจึงเกิดความโลภอยากครอบครอง และเมื่อความโลภไม่สมหวัง ไฟแห่งความโกรธก็ปะทุขึ้น นำไปสู่การทำอกุศลกรรมมากมายอันเป็นเหตุให้โลกเกิดความวุ่นวาย 3. ไม่มีทุกข์ใดเสมอด้วยเบญจขันธ์: ขันธ์ 5 ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ คือกายและใจนี้ เมื่อมีกายและใจแล้วย่อมมีทุกข์นานัปการ ทั้งความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตาย ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก และความปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น ขันธ์ 5 ที่ไม่เที่ยงและแปรปรวนอยู่เสมอจึงเป็นบ่อเกิดแห่งความทุกข์ทั้งปวง 4. ไม่มีสุขใดเสมอด้วยพระนิพพาน: พระนิพพานคือสภาวะแห่งความสงบเย็นและบรมสุข เป็นสภาวะที่ปราศจากกิเลส ตัณหา และความทุกข์ทั้งปวง จึงไม่มีความสุขใดจะยิ่งไปกว่าความสุขอันละเอียดปราณีตและหลุดพ้นนี้