คำอธิบายเชิงลึก

พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมบทนี้ที่พระเชตวันมหาวิหาร ปรารภอุบาสกชื่อ จุลละกาล วันหนึ่งมีโจรทิ้งห่อของที่ขโมยมาไว้ใกล้ท่าน ผู้คนที่ตามมาเข้าใจผิดคิดว่าท่านเป็นโจรและเกือบจะทุบตีท่าน โชคดีที่มีหญิงโสเภณีกลุ่มหนึ่งเห็นเหตุการณ์และยืนยันความบริสุทธิ์ ท่านจึงรอดพ้นมาได้ เมื่อพระพุทธองค์ทรงทราบ จึงตรัสอธิบายว่า จุลละกาลรอดพ้นมาได้ไม่เพียงเพราะพยานเหล่านั้น แต่เป็นเพราะความบริสุทธิ์ของท่านเอง สัตว์ทั้งหลายย่อมตกระกำลำบากด้วยอกุศลกรรมของตน แต่จะช่วยตนเองให้รอดพ้นไปสู่สุคติหรือนิพพานได้ก็ด้วยกุศลกรรมที่ตนทำ

ความทุกข์และความสุขทั้งปวงล้วนเกิดจากใจ การกระทำที่ผิดพลาดเกิดจากจิตที่หลงผิด ส่วนการกระทำที่ดีงามเกิดจากจิตที่บริสุทธิ์ พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำถึงความรับผิดชอบต่อตนเอง ไม่มีใครทำให้เราบริสุทธิ์หรือผูกมัดเราได้ หากเราไม่ควบคุมความคิดอกุศล ผลร้ายย่อมตามมา การปฏิบัติธรรมที่แท้จริงคือการหมั่นพิจารณาตนเองและละทิ้งความคิดชั่วร้าย ดังโอวาทปาติโมกข์ที่ว่า "การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว นี้คือคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" ท้ายที่สุดแล้ว ทั้งนรกและนิพพานก็ล้วนอยู่ในใจของเราเอง