คำอธิบายเชิงลึก

พระคาถานี้พระพุทธเจ้าทรงแสดงที่วัดเชตวัน เกี่ยวกับช้างชื่อปาเวยยกะ เรื่องเล่าว่า พระเจ้าปเสนทิมีช้างเชือกหนึ่งชื่อปาเวยยกะ เมื่อยังหนุ่ม ช้างเชือกนี้มีกำลังมาก แต่เมื่อแก่ลง กำลังก็อ่อนถอย วันหนึ่ง ขณะเดินข้ามสระใหญ่ เท้าของมันจมลงในโคลนจนก้าวไม่ออก ผู้คนจึงพูดกันว่า “ดูสิ เมื่อก่อนช้างเชือกนี้แข็งแรงมาก แต่บัดนี้กลับอ่อนแรงถึงเพียงนี้” เมื่อพระราชาทรงทราบข่าว จึงรับสั่งให้ควาญช้างไปช่วยช้างขึ้นจากโคลน ควาญช้างไปที่ริมสระ แล้วใช้วิธีอันแยบคายทำให้ช้างรู้สึกราวกับกำลังจะออกศึก เขาสวมเครื่องศึกและให้ตีกลองดังสนั่น ความกล้าหาญเดิมของช้างจึงฟื้นขึ้น มันลุกขึ้นอย่างรวดเร็ว ดึงเท้าออกจากโคลน และขึ้นสู่พื้นแห้งได้ ภิกษุทั้งหลายที่เห็นเหตุการณ์ได้นำเรื่องนี้ไปกราบทูลพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ช้างนั้นดึงตนเองออกจากโคลนได้ แต่พวกเธอกำลังจมอยู่ในโคลนแห่งกามตัณหา จงพยายามด้วยกำลังทั้งหมดเพื่อพาตนเองให้หลุดพ้น” ในพระคาถานี้ พระพุทธเจ้าทรงใช้ภาพของช้างที่เมื่อหนุ่มแข็งแรง เมื่อแก่แล้วอ่อนกำลัง ตกลงในโคลน แล้วดึงตนเองออกมา เป็นอุปมาถึงผู้ปฏิบัติธรรม เมื่อเริ่มเข้าสู่การปฏิบัติใหม่ ๆ คนมักดูขยันและมีกำลังใจมาก เหมือนช้างที่ยังแข็งแรง แต่เมื่อเวลาผ่านไป อาจกลายเป็นคนเกียจคร้าน เหนื่อยล้า และไม่ใฝ่เรียนใฝ่ปฏิบัติเหมือนเดิม เหมือนช้างแก่ที่อ่อนแรง พระพุทธเจ้าทรงสอนให้ผู้ปฏิบัติยินดีในความเพียร รักษาจิตของตน และช่วยตนเองให้พ้นจากภัย เหมือนช้างที่ใช้กำลังพาตนออกจากโคลนตม คำสอนนี้เตือนว่าแต่ละคนต้องเพียรปฏิบัติด้วยตนเอง ไม่ควรพึ่งพาผู้อื่น หากการปฏิบัติยังฝากความหวังไว้กับอำนาจภายนอกหรือปรากฏการณ์ภายนอก ก็ยังไม่สอดคล้องกับหนทางแห่งการตื่นรู้ พระพุทธศาสนาเป็นหนทางแห่งการตื่นและความรู้ตัว คำว่า “พุทธะ” หมายถึง “ผู้ตื่นแล้ว” ดังนั้นเราต้องตื่นรู้อยู่กับจิตของตนเสมอ พระพุทธเจ้าตรัสให้รักษาจิตเพื่อช่วยตนเองให้พ้นจากภัย การพ้นจากภัยหมายถึงการพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะแห่งการเกิดและตายอันยาวนาน และในเรื่องนี้ ผู้ที่จะช่วยตนเองได้อย่างแท้จริงก็คือตนเองเท่านั้น คำสอนของพระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนนิ้วที่ชี้ไปยังดวงจันทร์ ผู้ปฏิบัติต้องอาศัยนิ้วนั้นเพื่อมองเห็นดวงจันทร์ แต่นิ้วไม่ใช่ดวงจันทร์ คัมภีร์ไม่ใช่ความตรัสรู้โดยตรง อย่างไรก็ตาม ก่อนจะเห็นดวงจันทร์ ก็ไม่ควรรีบทิ้งนิ้ว ก่อนจะรู้แจ้งความจริง ก็ไม่ควรละทิ้งคำสอน คัมภีร์เป็นเครื่องนำทางให้เราเรียนรู้และปฏิบัติ เมื่อรู้แจ้งความจริงโดยตรงแล้ว จึงไม่จำเป็นต้องยึดติดกับตัวอักษรและถ้อยคำอีกต่อไป หากเห็นดวงจันทร์แล้วแต่ยังยึดนิ้วไว้แน่น นั่นย่อมเป็นความหลง พระพุทธศาสนาสอนให้เรากล้าลุกขึ้นและช่วยชีวิตของตนด้วยตนเอง ชีวิตจะสุขหรือทุกข์ย่อมขึ้นอยู่กับการกระทำและการเลือกของเราเอง ไม่มีมือศักดิ์สิทธิ์ใดจากภายนอกที่จะช่วยเราให้พ้นทุกข์ได้ ชีวิตจะเปิดกว้างหรือถูกผูกมัด ก็เกิดจากตนเอง หากเราผูกตนไว้กับกามคุณและอารมณ์ทางโลก เราก็ต้องเป็นผู้แก้พันธนาการนั้นเอง การเข้าใจเช่นนี้คือการเข้าใจจิตวิญญาณแห่งการตื่นรู้ของพระพุทธศาสนา ช้างเชือกนั้นจมลงในโคลน ส่วนหนึ่งเพราะมันอ่อนแรง และอีกส่วนหนึ่งเพราะมันก้าวลงไปเอง ไม่มีใครบังคับให้มันลงไปสู่ที่นั้น ผู้ที่จะช่วยให้มันออกมาได้คือควาญช้าง ผู้เข้าใจนิสัยของมัน แต่ควาญช้างก็ไม่ได้ใช้มือดึงมันขึ้นมา เขาเพียงใช้วิธีอันแยบคาย ทำท่าราวกับจะออกศึก ตีกลองปลุกใจให้ช้างเกิดความฮึกเหิม แล้วช้างก็เพียรพยายามออกมาเอง นี่คือปัญญาแห่งอุบายอันเหมาะสม เช่นเดียวกัน ไม่มีใครบังคับเราให้เข้าไปสู่ความทุกข์ เราต่างหากที่สร้างเหตุแห่งทุกข์นั้นขึ้นเอง พระพุทธเจ้าเปรียบเหมือนควาญช้าง ส่วนสรรพสัตว์เปรียบเหมือนช้างนั้น พระพุทธเจ้าเท่านั้นที่ทรงเข้าใจโรคแห่งตัณหาของสรรพสัตว์อย่างลึกซึ้ง พระองค์จึงทรงใช้อุบายต่าง ๆ ตีกลองธรรมอันยิ่งใหญ่ เป่าแตรธรรม และแสดงธรรมหลากหลายหนทาง เพื่อให้สรรพสัตว์เข้าใจ ปฏิบัติด้วยตนเอง และพ้นจากทุกข์ นี่คือจิตเมตตากรุณาของพระพุทธศาสนา หากยังวิ่งตามและพึ่งพาสิ่งภายนอก โดยไม่หันกลับมาพิจารณาและตื่นรู้ภายในตน นั่นย่อมไม่ใช่การปฏิบัติตามทางของพระพุทธเจ้า พระพุทธศาสนาไม่ยอมรับการพึ่งพาอย่างเฉื่อยชาเช่นนั้น พระพุทธเจ้าเองเป็นหลักฐานที่ชัดเจนที่สุด พระองค์ทรงช่วยชีวิตของพระองค์ด้วยการตรัสรู้ของพระองค์เอง และไม่เคยพึ่งพาอำนาจลึกลับใดภายนอกพระองค์ ไม่มีผู้ใดมีอำนาจสมบูรณ์ที่จะให้รางวัลหรือลงโทษเราได้ รางวัลหรือโทษ นิพพานหรือนรก ล้วนเกิดจากการกระทำของเราเองทั้งสิ้น