บุรษอาชาไนย หาได้ยาก เขาย่อมไม่เกิดในตระกูลทั่วไป คนฉลาดเช่นนี้ เกิดในตระกูลใด ตระกูลนั้นย่อมเจริญรุ่งเรืองด้วยความสุข
การพบเห็นท่านผู้เป็นนักปราชญ์นั้นเป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่ง ท่านย่อมไม่บังเกิดในที่ทั่วไป ณ ที่ใดที่ท่านผู้เป็นนักปราชญ์นั้นบังเกิด ครอบครัวนั้นย่อมได้รับความสุขสวัสดิ์
คำอธิบายเชิงลึก
พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมบทนี้ที่เชตวันมหาวิหาร เกี่ยวกับคำถามของพระอานนท์เถระ พระอานนท์สงสัยเรื่องความสูงส่งของชาติกำเนิด พระพุทธองค์จึงทรงอธิบายว่าความสูงส่งที่แท้จริงไม่ได้ขึ้นอยู่กับสถานที่เกิดหรือสายตระกูล แต่ขึ้นอยู่กับการสั่งสมบุญบารมีและผลแห่งการกระทำในอดีต การอุบัติขึ้นของนักปราชญ์หรือพระอริยบุคคลเป็นสิ่งที่หาได้ยากและนำความรุ่งเรืองมาสู่สถานที่นั้นๆ คำสอนนี้ย้ำเตือนให้เรามุ่งมั่นสร้างสมคุณงามความดีและมีศีลธรรม แทนที่จะยึดติดกับชาติตระกูล เพราะเมื่อบุคคลตั้งมั่นอยู่ในความดี ย่อมเป็นผู้สร้างความสงบสุขให้แก่ครอบครัวและสังคม
พระพุทธองค์ทรงสอนว่า การได้พบเห็นบัณฑิตหรือผู้มีปัญญาเป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่ง บัณฑิตไม่ได้เกิดในตระกูลทั่วไป แต่เมื่อท่านอุบัติขึ้นในตระกูลใด ตระกูลนั้นย่อมเจริญรุ่งเรืองด้วยความสุข
ความสูงส่งที่แท้จริงไม่ได้ขึ้นอยู่กับชาติกำเนิดหรือสายตระกูล แต่ขึ้นอยู่กับการสั่งสมบุญบารมีและการกระทำในอดีต การมีบัณฑิตเกิดขึ้นในครอบครัวนำมาซึ่งความสงบสุขและความเจริญรุ่งเรือง เพราะบัณฑิตย่อมเป็นผู้สร้างคุณงามความดีและศีลธรรมให้แก่ครอบครัวและสังคม
คุณค่าที่แท้จริงของเราอยู่ที่การกระทำและความดีงามที่เราสร้างสมใช่หรือไม่?